Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Nįttśrufręšingurinn

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Nįttśrufręšingurinn

						Stefán Arnórsson
Inngangur að bergfræði
storkubergs
INNGANGUR
Nokkrar bækur hafa verið ritaðar um
jarðfræði á íslensku til kennslu í
framhaldsskólum en í þeim er ekki
mikið fjallað um bergfræði, hvorki
bergfræði storkubergs né annarra
bergflokka, og sumt af því sem stendur
í þessum bókum er orðið gamalt og
því úrelt. Tilgangur þessarar greinar er
að reyna að bæta nokkuð úr þessu.
Einnig er vonast til að greinin muni
reynast leikmönnum áhugaverð.
Kunnátta í efnafræði er nauðsynleg
undirstaða fyrir ítarlegan skilning á
bergfræði. Þeir sem kynna sér berg-
fræði og hafa nægilega undirstöðu-
kunnáttu í efnafræði sjá betur sam-
hengið í þeim ferlum sem ráða
eiginleikum kviku (bergbráðar) og þess
bergs sem úr henni myndast við
storknun. Hér verður reynt að útskýra
storknun kviku og helstu einkenni og
vensl storkubergs miðað við lág-
marksþekkingu í efnafræði.
MEGINFLOKKAR BERGTEGUNDA
Öllu bergi er skipt upp í þrjá flokka
eftir uppruna: storkuberg, setberg og
myndbreytt berg.
Storkuberg myndast úr kviku við
storknun hennar og kristöllun þegar hún
kólnar. Setberg myndast ýmist úr
setlögum við samlímingu þeirra og
hörðnun, úr lífrænum ieifum eða við
útfellingu salta við uppgufun sjávar
eða afrennslislausra stöðuvatna. Sam-
líming verður með þeim hætti að
ýmis efni, eins og kísill og kalk, falla
út úr vatni sem fyllir holrými milli
korna í setlögunum. Útfellingin límir
kornin saman og við það breytast laus
setlög í setberg. Myndbreytt berg
myndast djúpt í jörðu við umkristöllun
á storkubergi og setbergi.
Hiti vex með dýpi í jörðinni.
Ástæðan er niðurbrot ýmissa geisla-
virkra efna, en við þetta niðurbrot
myndast varmi sem veldur upphitun.
Storkuberg og setberg sem fergist og
kaffærist undir yngri jarðlögum hitnar
því upp í samræmi við hversu djúpt
það fer. Hækkandi hiti og þrýstingur
hefur þau áhrif að örva ýmis efnahvörf
sem valda því að upprunalegar steindir
bergsins eyðast og aðrar myndast í
staðinn. Kristalbygging einnar steindar
brotnar niður og önnur verður til sem
á betur heima við breyttan hita og
þrýsting. Með hækkandi þrýstingi vilja
eðlisléttari kristalgrindur brotna niður
og aðrar eðlisþyngri koma í staðinn.
Með hækkandi hita er tilhneiging til
þess að steindir sem geyma í sér lítinn
varma eyðist en steindir sem geyma
meiri varma myndist í staðinn. Það
ferli sem felur í sér eyðingu frum-
steinda bergs og myndun nýrra nefnist
myndbreyting og berg sem þannig
verður til myndbreytt berg. Mynd-
breytingarefnahvörf eru jafnan mjög
Náttórufræðingurinn 62 (3-4). bls. 181-205. 1993.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 113
Blašsķša 113
Blašsķša 114
Blašsķša 114
Blašsķša 115
Blašsķša 115
Blašsķša 116
Blašsķša 116
Blašsķša 117
Blašsķša 117
Blašsķša 118
Blašsķša 118
Blašsķša 119
Blašsķša 119
Blašsķša 120
Blašsķša 120
Blašsķša 121
Blašsķša 121
Blašsķša 122
Blašsķša 122
Blašsķša 123
Blašsķša 123
Blašsķša 124
Blašsķša 124
Blašsķša 125
Blašsķša 125
Blašsķša 126
Blašsķša 126
Blašsķša 127
Blašsķša 127
Blašsķša 128
Blašsķša 128
Blašsķša 129
Blašsķša 129
Blašsķša 130
Blašsķša 130
Blašsķša 131
Blašsķša 131
Blašsķša 132
Blašsķša 132
Blašsķša 133
Blašsķša 133
Blašsķša 134
Blašsķša 134
Blašsķša 135
Blašsķša 135
Blašsķša 136
Blašsķša 136
Blašsķša 137
Blašsķša 137
Blašsķša 138
Blašsķša 138
Blašsķša 139
Blašsķša 139
Blašsķša 140
Blašsķša 140
Blašsķša 141
Blašsķša 141
Blašsķša 142
Blašsķša 142
Blašsķša 143
Blašsķša 143
Blašsķša 144
Blašsķša 144
Blašsķša 145
Blašsķša 145
Blašsķša 146
Blašsķša 146
Blašsķša 147
Blašsķša 147
Blašsķša 148
Blašsķša 148
Blašsķša 149
Blašsķša 149
Blašsķša 150
Blašsķša 150
Blašsķša 151
Blašsķša 151
Blašsķša 152
Blašsķša 152
Blašsķša 153
Blašsķša 153
Blašsķša 154
Blašsķša 154
Blašsķša 155
Blašsķša 155
Blašsķša 156
Blašsķša 156
Blašsķša 157
Blašsķša 157
Blašsķša 158
Blašsķša 158
Blašsķša 159
Blašsķša 159
Blašsķša 160
Blašsķša 160
Blašsķša 161
Blašsķša 161
Blašsķša 162
Blašsķša 162
Blašsķša 163
Blašsķša 163
Blašsķša 164
Blašsķša 164
Blašsķša 165
Blašsķša 165
Blašsķša 166
Blašsķša 166
Blašsķša 167
Blašsķša 167
Blašsķša 168
Blašsķša 168
Blašsķša 169
Blašsķša 169
Blašsķša 170
Blašsķša 170
Blašsķša 171
Blašsķša 171
Blašsķša 172
Blašsķša 172
Blašsķša 173
Blašsķša 173
Blašsķša 174
Blašsķša 174
Blašsķša 175
Blašsķša 175
Blašsķša 176
Blašsķša 176
Blašsķša 177
Blašsķša 177
Blašsķša 178
Blašsķša 178
Blašsķša 179
Blašsķša 179
Blašsķša 180
Blašsķša 180
Blašsķša 181
Blašsķša 181
Blašsķša 182
Blašsķša 182
Blašsķša 183
Blašsķša 183
Blašsķša 184
Blašsķša 184
Blašsķša 185
Blašsķša 185
Blašsķša 186
Blašsķša 186
Blašsķša 187
Blašsķša 187
Blašsķša 188
Blašsķša 188
Blašsķša 189
Blašsķša 189
Blašsķša 190
Blašsķša 190
Blašsķša 191
Blašsķša 191
Blašsķša 192
Blašsķša 192
Blašsķša 193
Blašsķša 193
Blašsķša 194
Blašsķša 194
Blašsķša 195
Blašsķša 195
Blašsķša 196
Blašsķša 196
Blašsķša 197
Blašsķša 197
Blašsķša 198
Blašsķša 198
Blašsķša 199
Blašsķša 199
Blašsķša 200
Blašsķša 200
Blašsķša 201
Blašsķša 201
Blašsķša 202
Blašsķša 202
Blašsķša 203
Blašsķša 203
Blašsķša 204
Blašsķša 204
Blašsķša 205
Blašsķša 205
Blašsķša 206
Blašsķša 206
Blašsķša 207
Blašsķša 207
Blašsķša 208
Blašsķša 208
Blašsķša 209
Blašsķša 209
Blašsķša 210
Blašsķša 210
Blašsķša 211
Blašsķša 211
Blašsķša 212
Blašsķša 212
Blašsķša 213
Blašsķša 213
Blašsķša 214
Blašsķša 214
Blašsķša 215
Blašsķša 215
Blašsķša 216
Blašsķša 216
Blašsķša 217
Blašsķša 217
Blašsķša 218
Blašsķša 218
Blašsķša 219
Blašsķša 219
Blašsķša 220
Blašsķša 220
Blašsķša 221
Blašsķša 221
Blašsķša 222
Blašsķša 222
Blašsķša 223
Blašsķša 223
Blašsķša 224
Blašsķša 224
Blašsķša 225
Blašsķša 225
Blašsķša 226
Blašsķša 226
Blašsķša 227
Blašsķša 227
Blašsķša 228
Blašsķša 228
Blašsķša 229
Blašsķša 229
Blašsķša 230
Blašsķša 230
Blašsķša 231
Blašsķša 231
Blašsķša 232
Blašsķša 232
Blašsķša 233
Blašsķša 233
Blašsķša 234
Blašsķša 234
Blašsķša 235
Blašsķša 235
Blašsķša 236
Blašsķša 236
Blašsķša 237
Blašsķša 237
Blašsķša 238
Blašsķša 238
Blašsķša 239
Blašsķša 239
Blašsķša 240
Blašsķša 240