hæg, geta tekið milljónir ára, a.m.k. ef vatn er af skornum skammti í berginu. Engin skörp skil eru milli þeirra efnahvarfa sem leiða til samlímingar setlaga og þeirra sem leiða til mynd- breytingar. I báðum tilfeilum er aðal- lega um það að ræða að steinefni, þ.e. steindir, leysast upp í vatni en aðrar falla síðan út. Segja má að samlíming verði á tiltölulega litlu dýpi, niður á nokkra kílómetra, en mynd- breyting á meira dýpi þar sem hiti og þrýstingur er hærri. I storkubergi sem liggur ofarlega í jarðskorpunni verða efnahvörf hlið- stæð þeim sem valda samlímingu setlaga. Þessi hvörf leiða til myndunar holufyllinga í sprungum og glufum í berginu. Holufyllingarnar eru gerðar úr steindum eins og bergkristal, kalki og ýmsum geislasteinum. Stundum valda umrædd efnahvörf allmikilli um- kristöllun á litlu dýpi þar sem jarðhiti er. Slíkt berg kallast ummyndað og er víða að finna hér á landi. Hins vegar er eiginlegt myndbreytt berg hvergi sjáanlegt á yfirborði, en ýmsar rann- sóknir benda til þess að það sé ríkjandi á nokkurra kílómetra dýpi. KRISTALBYGGING SILÍKATA Nær allt berg er samsett úr steindum, einni eða fleiri. Hver steind hefur ákveðna kristalbyggingu og er þessi bygging aðaleinkenni hennar. Sumar steindir hafa líka ákveðna efnasam- setningu, ákveðna eðlisþyngd, lit o.fl. Aðrar steindir hafa hins vegar nokkuð breytilega efnasamsetningu sem aftur veldur því að eðlisþyngd og fleiri eðliseiginleikar eru nokkuð breyti- legir. Aðaluppistaðan í nær öllu storku- bergi eru steindir sem tilheyra flokki steinda sem nefnist silíköt. I þeim öllum er kísill og súrefni auk ýmissa annarra efna. Silíkötum er skipt niður í 5 meginflokka eftir kristalbyggingu. Þeir nefnast eyjasilíköt, keðjusilíköt, bandsilíköt, lagsilíköt og grindarsilíköt. Auk silíkata eru ýmis oxíð tiltölulega algeng í sumu storkubergi, einkum oxíð af járni og títan. Frumeiningin í kristalgrind allra silíkata er „sameindin" Si04 (hér nefnd KS-frumeining) sem myndar ferflötung með Si í miðju en O á hornunum (1. mynd). Mismunandi kristalbygging ræðst svo af því hvort og hvernig KS- frumeiningarnar tengjast saman. KS- frumeiningin hefur hleðsluna -4, þar sem gildi kísils er +4 og súrefnis -2. Séu KS-einingarnar alveg aðskildar er um eyjasilíköt að ræða. Á milli eyjanna eru atóm annarra frumefna, eins og járns og magnesíums, sem halda þeim saman og vega upp nei- kvæða hleðslu KS-eininganna (2. mynd). KS-frumeiningarnar geta tengst saman og myndað keðjur þannig að 1. mynd. Silíkat-einingin Si04. Ferflöt- ungurinn, þ.e. kísil-súrefniseiningin, er frumbyggingareining í öllum silíkötum. Hið smáa kísilatóm í einingunni sést ekki. Súrefnisatómin fjögur (stóru hringirnir) skyggja á það. Miðja hvers súrefnisatóms liggur í horni reglulegs ferflötungs en kísilatómið er f honum miðjum. Svarti punkturinn sýnir stærð kísilatómsins miðað við súrefnisatómið. 182
Beinir tenglar
