57 séð, ekki einungis ávexti skipulagsleysis, heldur einnig ilt og ranglátt skipulag. Það var líka veíslunin, sem fyrst vakti eftirtekt þjóð- ar vorrar, er hún raknaði við úr þrældómsmókinu. Um hana voru ritaðar heilar bækur; allir sáu, að hún þurfti verulegra umbóta við. Þá hafði verslunin um langan ald- ur verið háð hörðu og ránglátu skipulagi, er kúgaði alla landsmenn jafnt. Nú álitu menn, að nóg væri að nema burtu þetta skipulag (einokunina), sem allir sáu að var ranglátt. Þá trúðu menn því, að frelsið eitt væri nóg til að færa alt í gott lag, að alskonar framfarir kæmu af sjálfu sér með frjálsri samkeppni í verslun og viðskiftum1. Þessu varð líka framgengt, eins og sjálfsagt var. Bn hvern- ig fór? Framfarirnar urðu litlar, en í þeirra stað kom i ljós nýtt afl, litlu affarabetra en hið gamla skipulag, ef því hefði verið sanngjarnlega beitt. Og þetta nýa afl, þessi ávöxtur skipulagslausrar samkeppni, það er hið mikið um- rædda auðvald. Kaupmennirnir — þessir atvinnurekend- ur með auð í höndum, en engu skipulagi háðir — urðu brátt ofjarlar vorir og kúguðu alþýðu nær því eins hart og hið gamla skipulag. Þá greip alþýða aftur til skipulagsins. Hún stofnaði verslunarfélög til að reisa rönd við valdi kaupmenskunnar, og henni varð talsvert ágengt, þótt skipulag verslunarfélaganna væri lauslegt og næði of skammt, enda hafa þau ekki náð háum aldri. En menn urðu djarfari með tímanum, er nokkuð ávanst, og alþýðu lærðist að nota félagsskapinn. Ávöxturinn af þessum til- raunum og viðleitni að koma skipulagi á viðskiftin er kaup- félagsskapurinn, sem langlengst gengur í skipulagsáttina, og jafnframt hefir haft meiri áhrif á hugi manna og kjör, en nokkuð annað, sem reynt hefir verið til umbóta á hög- um almennings. Það er nú líka fyllilega komið í ljós, að stefna og eðli kaupfélagsskaparins er í samræmi við ný- J) Þetta er nú raimar sama sem kenningar anarkieta, þeir vilja líka nema burtu skipulagið, eá er að eins ruunurimi, að þeir vilja al- staðar og í öllu nema það í burtu.
Beinir tenglar