Andvari

						4                                               Sigurður Jónasson                                     andvari

var þó tekið að lýsa af nýjum degi. Sáust ýmis merki þess,

að frelsisbarátta alþýðunnar var að hefjast. Eldri og yngri

bókmenntir vorar mynduðu traustan grundvöll undir þá bar-

áttu. Skáldin Gestur Pálsson, Einar Hjörleifsson, Þorsteinn

Erlingsson, Stephan G. Stephansson og fleiri, vöktu menn til

samhygðar og skilnings á högum smælingjanna. En samtíma

ljóðsnillingar eldri og yngri, svo sem Matthías, Grímur, Einai'

Benediktsson og Hannes Hafstein, sungu karlmennsku, þ°r

og bjartsýni inn i hugi og hjörtu þjóðarinnar, svo að hún

fylltist  orku  til nýrra,  stórra  átaka.

Á næstu árunum eftir aldamótin beindist frelsisbarátta

alþýðunnar fyrst og fremst að því að losa land og þjóð ur

fjötrum erlendrar yfirdrottnunar. Yfirráðaþjóðin var höfuö-

andstæðingurinn. Stundum var henni kennt um fleira at

því, er aflaga fór hér á landi, en hún átti sök á, en mönn-

um láðist þá oft að rekja rót meina til innlendra orsaka.

Þannig hefðu íslendingar vel mátt fyrr hafa litið í eiginn barm

viðvíkjandi ólagi á verzlun og samgöngum, sem Dönum var

injög um kennt. Annað mál var það, að Danir notfærðu ser

framtaksleysi landsmanna. Það var ekki nema á fáum svio-

um og á stöku stað, sem íslendingum datt í hug að skipu-

leggja og vinna saman.

Fátækir bændur mynda samtök um verzlun. Það eru fyrstu

þýðingarmiklu samtökin, sem alþýðan myndar til franv

gangs og varnar hagsmunamálum sínum. SamvinnufelOö

bændanna verða svo hér á landi fyrirrennari nálega allrar

skipulagsstarfsemi alþýðu síðar, ekki einungis á sviðum

verzlunar og framleiðslu, heldur einnig verklýðsfélagsskap-

ar og hvers konar  annarrar  menningarstarfsemi.

Samtök verkamanna voru  ekki  mikil  fyrir  sér  fram a

heimsstyrjöld  hinni  fyrri.   Prentarafélag  var   stofnað   laus

fyrir aldamótin, en verkamannafélagið Dagsbrún laust et

þau. Einstaka önnur félög verkamanna, iðnlærðra og þeirr »

sem enga iðn höfðu lært,  munu hafa verið  stofnuð  fyrl

1914,   en   þau   voru   fá,   magnlítil   og   lítið   samband   miUi

þeirra.   Verkamannasamband   Islands   var   að   vísu   stotn