FALKINN 17 O <"iil||n,.< o -'Hlliii,.' o ""HlliK" O "'Hllii"' O ""UlliK" O ""Uilii"' O ""Ullii'" O ""Ullii." O ""Uliiu" O ""iliiii"' O ""illlii'" O ""Hllii" O ""Ullii," 0 O ""Hliii," 0""HIIU'" O '"Hllii" O •¦"HIIH'-O ""Hlli'," O ""illlii'" O ""Hllii'" 0 ""WH" O ""illlii'" O ""illl.....O ""Hllii'" O ""illlii'" O ""Hllii'" o f o o Reykjavík árið 1830. Eftir: <L\ Jón Helgason, biskup. o o li„.. o ."iliiii,.. O ¦"¦•lllii." O ""Hllii." O ""•Hlii'" O.....IIIU'" O ""Hllii'" O ""illlii." O ""illlii'" O ¦'"Hlln." O ""illlii"- O ""111111" o O "'illlii" O ""illl.....O ""Hllii'" O ""Hllii," O ""illlii'" O ""illlii" O ""Hllii'" O ""Hllii" O ""•lllii" O ""Hllii" O ""Hll.....O ""111111" o [Að lijsa Reukjavík í dag urði of umfangsmikið, ef sú lýsing œtti , að koma að tilætluðum notum 1 stað þess hefir „Fálkinn" beðið dr. theol. Jón Helgason biskup um að bregða upþ lítilli mynd af höf- uðstaðnum eins og hann var fgrir rjettri öld og fer lýsingin hjer á eftir. — Ritstj.]. Vnfnlítið rrmndi oss, sem nú lifum i höfuðstnð íslands, þykja orðin æriS rnikil breyting á honijm frá þvi er var árið 1830, ef líta mættum þau 100 ár aftur í timann og bera útlit hans nú saman við þaS, er þá yar. Oss mundi þykja hann ærið tilkomulítill af höf- uðstað að vera. Eins má á hinn bóg- inn telja þaS víst, að mættu þeir, sem þá lifðu hjcr í bæ, líta upp úr gröf- um sínum og virða fyrir sjer höfuð- staðinn eins qg hann^er nú, þa mundu þeir naumast kannnst við, að þar væri snmi höfuðstnðurinn og við þeim blasti fyrir hundrað árum. Svo hef- ir bærinn gjörbreyst á öhlinni. sem liðin cr siðan. Það mun þá líka ó- hætt að segja', að sá hefði ekki þólt spnmnnnlegn vaxinn, sem árið 1830 hefði sagl það fyrir, að höfuSstaSur vor ælli fyrir höndum á næstu hundr- aS árum aðra eins þróun og annan eins vöxt og komið hefir á daginn. Árið 1830 voru íbúar Heykjavíkur- kaupslaðar 540. Eflir því hefir íbúa- talan fimlugfaldast á þessum 100 ."ír- um. sem siðan eru liðin. Þó er engan veginn óhugsandi, aS einhverjum þá lifandi manna hafi blöskrað sá „mannfjöldi" allur og fundið ekki síöur cn mörgum finst nú ástæða til að spyrja: Hvar ællar |)clla að Icnda? Flnlarmál bæ.jarins hcfir'i þá dnga vnrt verið meira cn Vio þess, scm það er nú. Að rjettu lagi var ekki annað talið til bæ.iarins en sjálf kvosin, er takmarkaðist af Þingholt- unum að austan og íúnunum (Ullar- slofu- og Götuhúsatúnunum) að vest- an. Þcir, scm bjuggu fyrir utan þær takmarkalínur, voru taldir að búa „fyrir austan" eða „fyrir vestan bæ". í kaupstaðnum voru þá alls 32 íbúð- arhús og af þeim aðeins eitt steinhús, sem sje „kóngsgarður" eða stiftamt- mannsíbúðin, sem þá var (nú stjórn- arráðshúsið). Hin húsin öll voru ein- lyft timburhús, allflest bikuð að utan. Einnig voru húsþökia flest öll úr timbri, listalögð; skífa þektist ekki, en „spónn" var á einstaka húsi. Kvist- ar á húsum tíðkuðust ekki í lík- ingu við það, er síðar varS; en smá- kvistar á miSju þaki voru á stærri húsunum, til þess aS fá birlu á loft- hæð húsanna. Útidyr að götu voru venjulega á miðri framhlið, en að baki skúrar. SambygS hús þektust ekki og fylgdi nllmikil lóS hverju húsi. ÞaS scm óbygt var af lóSinni, var notaS undir kálgarSa. Trjárækt þektist alls ekki hjer fyr en Hans Baagöe kaup- mnSur sest hjer aS um 1840. Fyrir „ofan læk" var aSeins eitt íbúSarhús, sem sje stiftamtmannshús- ið. Allar a,ðrar íbúðir í þeim hluta kaupstáðarins voru torfbæir. Mynd- uðu bæirnir sumstaðar hvyrfingu. Svo var t. a. m. um Þingholt; voru það sex kot, sem þvi nafni nefndust og var hvert þeirra til aðgreiningar fi'á hinum kent við þann, cr þar bjó eða bæinn álli (Loftsbær, Valgerðar- Iwr, Sigvaldabær o. s. fr.). Stöðla- kot nefndust fjögur kol, Skálholtskot Þrjú. Auk þeirra voru einstök smá- hýsi hjer og þar (t. a. m. GarSshorn — þar sem nú er Bankastræti 7 — Litlibær (nú Laugavegur 2), Ofan- leiti, Magnúsarbær og BergstaSir). Á Arnarhólstúni norðanverðu var Sölvahóll en fyrir austan túngarS: Nýibær (cða Nikulíísnrkot), Jenskot (cða KIöpp), Vindheimar og Mið- hús. Er þá talin öll bygð í austur- liluta bæjarins. í s.jálfri kvosinni frá læknum að austan og vestur i Aðalstræti var aðalbygð kaupstaðarins. Að rjettu lagi voru göturnar aðeins þrjár (Strandgata, Langastjett (nú Austur- stræti) og Aðalstræti) og nokkrar þvergötur eSa „sund". í kvosinni voru flest öll hús úr timbri. Þó voru nokk- urir torfbæir, t. a. m. Lækjarkot fyr- ir austan kirkjuna, Grænibærinn við Löngustjett fyrir norðan götuna, and- spænis svonefndu Skraddarahúsi (þar sem nú er „ísafold"), og svo suður af AðalStræti: Smiðjan (nú Ás- byrgi), Brúnsbær, Teitsbær og Suð- urbærinn. Fyrir vestan Aðalstræti var rjett óslitin torfbæjaröð norður aS sjó (Grjótabæirnir, Finnbogabær, Sandhollsbær, Hákonarbær o. s. frv.), alt litiS ásjálegar byggingar, flest meS fiskhjöllum sem útihúsum . En á steingörSunum i kringum kotin blöstu við manni brókartrjen, sem tákn þeirrar atvinnu, sem rekin var af þeim, er þar rjeSu húsum. Veslur af þessari torfbæjaröS tóku viS „túnin", þ. e. Götuhúsatún og Hliðarhi'isatún með tilsvarandi bæjum, suður af þeim Landakotstún og austur af því aftur Ullarstofutún og Hólavöllur meS Hólakoti og Melshúsum, en þar fyrir sunnan var Melkot næst Tjörn- inni, þar sem nú er ráSherrabústaS- urinn. „Fyrir vestan bæ" voru svo Hlíðarhúsin nyrst og Ánanaust vest- ur af þeim, þá GarShús og Sel. En ofar í holtinu voru býlin: Hali, Skakkakot og Stórihóll. Á hátúninu var Landakot (þar bjó þá Margrjet Andrea Knudsen, ekkja Lars Knud- sens kaupmanns, meS börnum sínum) og lillu vestar Litla-Landakot, en fyrir sunnan það Melurinn (þar sem nú er Ás og Hof við Sólvallargötu) og lítið austar Akurgerði. Af' timburhúsum í kvosinni var fátt stórhýsa. Einna stærst þeirra var Bergmannsstofan við Aðalstræti( þar sem síðar varð Landsprentsmiðjan, nú Braunsverslun). „Biskupsstofan", hinumegin við götuna beint á móti Bergmannsstofu, þar sem Geir bisk- up Vídalin hafði búið, en nú bjó ekkja hans (húsiS stendur þar enn, en er nú breytt í sölubúS, verslun „Silla og Valda), og eins Lóskera- húsiS, sem 1830 nefndist Landfó- girntist að sjá — útlendan varning kaupmanna. Um bse'sarlifið er fátt að seg.ja. Má gera ráS fyrir aS það hafi verið með flestum þeim annmörkum sem vilj- að hafa loða við smákauptún hjer á landi fram á þennan dag. Kaup- mannastjettin og verslunarþjónarn- ir mótuðu allan bæ.jarbraginn. Þar voru atkvæðamestu borgarar bæjar- ins, sem litið var upp til af allri al þýðu manna, enda reið á að eiga hylli þeirra, því að bæði var til þeirra að leita um lifsnauðsynjar flestar, og hjá þeim var helst atvinnu getahús, því að þar hafði búið Ul- strup Iandfógeti, en var þá orðiS bæjarins eign og i þann veginn að verða barnaskólahús (nú: Andersen og Sön), munu hafa þótt allslór hús í þá daga. Næst sjónum (í Hafnar- stræti sem nú er) voru sölubúðir kaupmanna og íbúðir sumra þeirra meS tilheyrandi vörugeymsluhúsum. Mundu sölubúðirnar nú á dögum hafa þótt fremur fáskrúðugar bygg- ingar; þó geymdu þær í þá daga eins og síðar það, sem augað helst að fá, þegar ekki var róið til fiskj- ar. Embættismennirnir í bænum voru árið 1830 aðeins þrír að lölu: Stiftamtmaðurinn L. A. Krieger, landfógetinn Ulstrup og sýslumaður- inn Ólafur Hannesson Finsen. Fált var þar annað lærðra manna búsett það ár sem hjer ræðir um. Þó kunn- um vjer að nefna tvo. Var annar þeirra Halldór Thorgrímsen, sem um tíma hafði verið settur sýslumaður og var því venjulega kallaður „valds- maður", en mun nú hafa verið á
Beinir tenglar