F A L K T N N 21 -.nenningu annara þjóða. Uppliaf- lega voru lögin einungsis ge}'md í minni manna, lögsögumaður- inn sagði þau upp á Alþingi efíir vissum reglum og síðan lærði þau maður af manni. En árið 1118 (eða veturinn 1117—'18) voru þau, samkvœmt Alþingissamþykt frá árinu áður, sett i bækur eftir f yrirsögn Bergþórslögsögumanns og annara spakra manna og fór lagaskráning þessi fram hjáhöfð- ingjanum Hafliða Márssj'ni a Breiðabólstað í Vesturhópi. Þvi var þessi fyrsta lögbók kölluð Hafliðaskrá (skrá, scm merkir skinn, sýnir að lögin liafa vcrið rituð í skinnbók). Menn gcta nú ekki greint það með fullri vissu hvaða lagabálkar hafa staðið í þessari fyrstu íslcnsku lögbók. Ari fróði ncfnir í íslendingabók einungis „Vígslóða", þ. e. kafl- ann um vígaf erli, sár, bætur o. sl. og „margt annað". En liklega hafa í þessari fyrstu lögbók stað- ið flestir sömu bálkarnir name kristinrjeltur, sem kunnir eru úr nokkuð yngri lagabókum, sem kallaðar eru „Grágás". Grágás er höfuðheimildin um forna íslenska lagasetningu og Alþingishald og sýnir fjölbreytta og nákvæma löggjöf og merki- legt og örugt, en oft flókið rjett- arfar. Af Grágás eru nú til tvö mikil handrit, konungsbók (Co- dex Regius) og svonefnd Staðar- hólsbók (Am. 334 fol.) bg ýms minni handrit í brotum. Af ýriis- um öðrum heimildum, eða með samanburði þeirra við Grágás, má einnig sjá skipulag Alþingis frá upphafi. Alþingi var frá upphafi bæði löggjafar og dómsamkoma fyrir alt landið, það var, á nútima- visu, löggjafarþing og hæstirjett- ur í senn. Löggjafarvaldið var frá öndverðu hjá „lögrjettu", sem svo var nefnd, cn dómsvaldið hjá sjerstakri slofnun, Alþingis- dómi, sameiginlegum fyrir alt landið. Löggjafarvald og dóms- vald hefir því verið aðskilið á Islandi undir eins 930, að því er frckast verður sjeð og hcfir þó verið nokkur ágreiningur meðal fræðimanna um það, hvernig skilja beri ummæli heimildanna umþessi efni. En síðar að minsta kosti, í lagafyrirmælum Grágás- ar, er gert skýrt ráð fyrir sjer- stökum dómstólum. Það stjórnarfar, sem lýsti sjer í skipun Alþingis og löggjöf þess, var höfðingjastjórn, þar sem þeir einstaklingar, eða þær ættir, sem mest áttu undir sjer rjeðu lögum og lofum, þó að allur almcnning- ur tæki einnig ýmsan þátt í þing- störfunum og sækti Alþingi mik- ið. Almenningur hafði einungis þann rjett, sem miklu gat ráðið um völd höfðingjanna („goð- anna") og áhrif þeirra á Alþingi, að hver maður gat sagt sig í þing eða úr þingi með goða, þ. e. a. s. fylgi, eða mannaforrað goðanna gátu að nokkru farið eftir geð- þótta almennings, eða áliti hans á höfðingjunum. Sú stjettaskipun þjóðf jelagsins, sem þjóðskipulagið hvíldi á var þvi einföld skifting í frjalsa meim og þræla. Talsvert af erfið- isvinnu þjóðfjelagsins hvíldi á þrælahaldi og þrælar hafa verið allmargir, en þrælahald fór þó fljótt að minka. Þrælarnir voru rjettlaus eign húsbænda sinna og stóðu alveg utan þjóðfjelagsins og höfðu engin áhrif á stjórn þess.. Að öðru leyti máttu allir aðrir íbúar landsins teljast ein stjett þannig að allir frjálsir menn voru jafnir fyrir lögunum og höfðu hið sama persónulega frelsi og voru allir jafnmikils metnir að rjettarstöðu sinni í rík- inu, cins og sjá má á því t. d. að vígsbætur voru lögum samkvæmt hinar sömu fyrir alla, jafnt höfð- ingja eða embættismenn rikisins sem almenna borgara, eða 120 aurar eða 15 merkur silfurs. (Þetta gat samt breyst með f r jálsu samkomulagi aðilja, þannig að stundum voru greiddar tvöfald- ar eða þrefaldar vígsbætur). En alt um þetta, þó að jafnrjetti borgaranna væri slegið föstu frá ríkisins hálfu varð í reyndinni nokkur munur á afstöðu þeirra í þjóðf jelaginu. Rikið var bænda- þjóðfjelag og allir frjálsir menn voru i raun og veru bændur. En þeir voru ýmistsjálfseignarbænd- ur eða leiguliðar og sjálfseignar- bændurnir aftur misjafnlega efn- um búnir að löndum og lausum aurum og misjafnlega miklir fyr- ir sjer. I framkvæmdinni urðu það því venjulega ríkustu og aðsópsmestu bændurnir sem rjeðu lögum og lofum í þjóðfje- laginu með meira eða minni í- hlutun hinna. Þessir bændur voru goðarnir, höfðingjarnir eða bændaaðallinn má segja, sem hafði stjórnarstörfin í höndum sjer þannig að þau gengu eða gátu gengið, að erfðum í ættum þeirra. En samt var þetta höfð- ingjavald að vissu leyti talsvert alþýðlegt, bæði vegna þess að veldi goðanna var ekki bundið við ákveðið landsvæði, heldur við ákveðna þegna þjóðfjelagsins,við mannaforráð, sem borgararnir gátu sjálfir ráðið af frjálsum vilja, eins og fyr segir, mcð þvi að segja sig í lög eða úr lögum
Beinir tenglar