Fálkinn

						22

F A T. K T X N

mcð þcim höfðingja scm þcim

þóknaðist og svo af því, að goð-

orðin gálu gengið manna á milli

kaupum og sölum eða að gjöf.

Þannig gátu hafist til valda og

virðinga nýir menn, sem til þess

höfðu vilja eða holmagn. Mikið

af stjórnmálasögu þjóðarinnar

á þessum öldum cr saga af reip-

drættinum um goðorðin cða milli

þeirra, og höfðu þau álök, cða

afleiðingar þcirra, það í för mcð

sjer að þingskipun og stjórn-

skipulagi ríkisins var tvívegis

breytt allverulega á lýðveldistim-

anum. í fyrra skiftið átli þclta

sjcr slað árið 9G3 (cða 905 að því

er sumir hafa talið) fyrir frum-

kvæði Þórðar Gellis, eins af

höfðingjum Vesturlands, og í

seinna skiftið árið 1094 fyrir at-

beina Njáls Þorgeirssonar aðal-

lega, að því er segir í sögu hans

En ýms atvik í sambandi við

þetta eru samt óljós, og margt í

Njálu iiefir verið vefengt, sem

rjettarfarsheimild. En í báð-

um þessum stjórnarskipunum,

eins og skipulagi Úlfljóts, var Al-

þingi miðdepillinn eða miðstöð

ríkisins og það hvíldi aftur á

goðorðunum og skipun þeirra og

afslöðu.

Landinu var upphaflega skift

í tólf þing og voru þrjú goðorð

í hverju þingi, er mynduðust um

höfuðhofin, þannig að goðar

þeirra voru jafnframt hinni and-

legu hofþjónustu heiðninnar,

cinnig veraldlegir embættismenn

og slundum nefndir „forráðsgoð-

ar" — af því að þeir höfðu

mannaforráð — í mótsctningu

yið aðra goða, sem einungis

l.öl'ðu hofþjónustu og hurfu úr

sögunni með kristnitökunni, svo

„goði" varð þá heiti þeirra em-

bættismanna ríkisins, sem með

löggjafar og dómsvaldið fóru að-

allega. Þessir 36 höfðingjar úr

goðorðunum og þingasambönd-

um þeirra urðu svo aðalmennirn-

ir á Alþingi, ásamt lögsögumann-

inum, sem var forseti Alþingis

og að jafnaði einnig goði sjálfur,

cn þurfti þó ekki að vera það

lögum samkvæmt. Þessir 36 goð-

ar ónnuðust sjálfir löggjafarstarf

þjóðfjelagsins, sem fór fram í

„Lögrjettu". En þar að auki

höí'ðu þcir einnig ítök í dóms-

valdinu að því Ieyti, að hver goði

ncfndi einn dómara í Alþingis-

dóminn, sem var hæstirjetlur

landsins og einnig skipaður 36

mönnum.

Seinna varð nokkur breyting á

þcssu samkvæmt tillögum Þórð-

ar Gellis, sem fyr voru nefndar.

Þá var landinu skift í fjögur um-

dæmi, eða fjórðunga og ákveð-

in landmörk milli þeirra, scm

ekki höfðu áður verið meðan

goðorðin voru einungis bundin

við mannaforráð. I hverjum

fjórðungi skyldu vera þrjú þing,

nema í Norðlingafjórðungi, þar

urðu fjögur, því að Norðlingum

þótti sinn f jórðungur of viðáttu-

mikill til þess, að einungis yrðu

þar 3 þing. En ástæðan til þcss-

arar nýju f jórðungaskipunar var

sú, að mönnum þólti það hafá

komið í ljós að ákvæði Úlfljóts-

laga um varnarþing í vígsmálum

væri óheppileg. En á slíkum mál-

um valt þá mikið, þar scm róstu-

samt var í landinu og vígaferli

tíð og mál manna mjög úlkljáð

með hnefarjclli, og hver maður

varð að jafnaði sjálfur að reka

rjettar síns og á sjálfs sín ábyrgð,

því ekkcrt samciginlcgt, allshcrj-

ar framkvæmda- cða lögreglu-

vald var til i ríkinu. Þjóðfjelagið

sclli borgurum sinum lög _og

dæmdi mál þcirra, cn ljct þá

cinstaklinga, scm voru aðiljar

hvers máls, eina um framkvæmd

eða fullnæging dómanna, þó

þannig, að hver borgari scm var

hafði undir vissum kringumstæð-

um rjett til þess að framkvæma

lögin, t. d. með því að ráða af

dögum þá,  sem brotlegir voru

þvi að afstaða goðanna og goð-

orðanna raskaðist. Þingin urðu

scm sje 13 í landinu, við það að

Norðlingafjórðungur fjekk 4

þing og jafnframt urðu goðarnir

12 i Norðlingafjórðungi, en ekki

nema 9 í hvcrjum hinna fjórð-

unganna. Þclta hcfði aftur liaft

þau áhrif á skipun Alþingis, að

Norðlingar hcfðu fcngiS þar for-

rjcltindi, t. d. um skipun Alþing-

isdóms og Lögrjctlu. Fram úr

þessu var ráðið á þann hátt, að

12 norðlensku goðarnir skyldu

kjósa 9 mcnn í Alþingisdóm,

eins og goðar hinna fjórðung-

anna, cn þeirra goðar skyldu aft-

ur á móti kjósa 9 aukamenn til

þess aS vega upp á móti fjölg-

un norSlensku goSanna, þannig

aS í hvcrjum hinna fjórSung-

anna skyldu kosnir 3 aukamenn,

jafnmargir og aukagoSarnir

NorSanlands. Þannig fjekk hver

fjórSungur   jafnmarga   fulltrúa

viS þau. AS því er vigsmálin

snertir, sem aS ofan getur, hafSi

reglan veriS sú, aS þau skyldi

sækja á því þingi, sem næst var

vcttvangi, því þar átti að vera

auðveldast að fá upplýsingar um

málið. En þar varð einnig sú

reynsla á, að oft varð hætta á

nýjum róstum þegar einstakling-

ar, sem máske voru úr öðru fjar-

lægu þingi, áttu sjálfir að fara

að reka rjettar síns á vígstaðn-

um. Þeim var þá stundum við-

nám veitt með vopnum og valdi

svo að lögin fengu ekki fram-

gang. Þcssu vildi Þórður Gellir

hamla með hinu nýja skipulagi.

En samkvæmt því skykli vera

eitt allshejar þing eða dómur í

hverjum f jórðungi, þar sem ráða

mætti til lykta öllum málum,

sem fyrir komu innan takmarka

f jórðungsins, t. d. vígsmálum, þó

að vettvangur væri í öðru þingi

en því, sem dómslóllinn álti

setu í.

En jafnframt þessu nýja skipu-

lagi i varnarþingum í vigsmálum

— og að sumu Icyli scm aflcið-

ing ])ess — komu lillögur Þórðar

Gellis á nýju stjórnskipulagi, cða

öllu  heldur  nýju  þingskipulagi,

í Lögrjettu. En tala Lögrjettu-

manna jókst uppí 48 auk lög-

sögumanns.

Þessu skipulagi var enn breytt,

svo sem 40 árum scinna, þegar

settur var svonefndur „fimtar-

dómur" að því er Njála segir

samkvæmt tillögum Njáls Þor-

geirssonar, sem fyr er getið.

Stofnun hans hefir einnig verið

liður í nýrri stjórnarfarsbreyt-

ingum, sem var afleiðing af rösk-

un á goðorðaskipulaginu og

goðavaldi. Fimlardcmurinn varð

einskonar hæslirjeltur, sem

skjóta mátti til ýmsum málum

frá fjórðungsdómunum, einkum

um ljúgkviðu og múlur og bjarg-

h við skógarmenn að því er Grá-

gás segir og málum um „alla

þingsafglöpun" að því cr Njála

segir, en þess cr ckki getið í lög-

bókum. I fimtardómi þessúm

sátu 48 dómendur, eða 12 fleiri

cn í Alþingisdóminum gamla eða

fjórðungsdómunum öllum. En á

þcssari 12 manna aukningu slóð

svo, að síofmið höfðu vcrið þá,

cða um þcssar nuindir 12 ný goð-

orð, scm fengu áhrif á dómncfnu

cn ckki sclu i Lögrjettu. En þótt

dómendur væru þannig 48, jafn-'

margir og goðarnir, dæmdu að-

eins 36 mcnn cf tir sem áður hvert

mál, því að hver aðili mátti ryðja

úr dómnum 6 mönnum. En þótt

hin 12 nýju goðorð, scm stofn-

uð voru 1004 hefðu cinungis á-

hrif á dómaskipun Alþingis, en

ekki á löggjafarstarf þess í Lög-

rjettu, þá hafði samt orðið nokk-

ur breyting á Lögrjettunni. Það

var sem sje ákveðið, að hver Lög-

rjettumaður skildi nefna með

sjer tvo ráðgefandi inenn, eða

umráðamenn , svo að alls sátu

í Lögrjettu 144 menn. Það er á-

lit sumra fræðimanna að þessir

umráðamenn hafi átt sæti í lög-

rjcttu frá 965 cða jafnvel frá

upphafi þingsins, en stundum er

lalið að þeim hafi verið bætt við

seinna, eða 1004, og þá einkum

sem ívilnun í lýðræðisáttina út

af vaxandi óánægju með einræði

hinnar fámennu höfðingjastjórn-

ar. En hvað sem því líður þá er

skipun umráðamannanna vottur

þess að íslenska höfðingjastjórn-

in hafði á sjer einkennilegan lýð-

ræðisbrag og á sömu sveifina

hnígur það einnig að vissu leyti,

að dcmsvaldið og löggjafarvald-

ið var aðskilið á íslandi, þótt það

væri ekki siður annarsstaðar á

Norðurlöndum, þannig að það

voru ekki goðarnir s.jálfir, sem

fóru mcð dómsvaldið, þótt þeir

rjcðu að vísu skipun dcmaranna,

hcldur gat hver borgari þjóðfjc-

Iagsins scm var orðiS dómari,

eflir vissum reglum.

Þegar litiS er því yfir fyrir-

komulag Alþingis í heild sinni og

þjóðskipulagiS, sem þaS var

'þungamiSjan í, cru helslu cin-

kennin þcssi:

Einstakiingshyggjancrsáhugs-

unarháttur, scm þjóðfjclagið er

bygt á. Einstaklingarnir, sem all-

ir eru jafnir fyrir lögunum, hóp-

ast af frjálsum vilja og fullvcldi

kringum köfðingja sína, goðana

og mynda mcð þeim sjerstakan

fjelagsskap, „goðorðið". En

nokkur goðorð, 3, mynda síðan

aðra stærri f jclagslieild, „þing",

og nokkur þing, einnig 3, mynda

enn stærra samband, fjórðung-

inn og fjórðungarnir, eða öll

goðorðin mynda svo allsherjar-

ríkið. En allshcrjarrikið hefir

löggjafar og dcmsmiðstöð sína á

Alþingi, sem fyrst og frcmst cr

skipað höfðingjum goðorðanna.

En ekkert sameiginlegt allshcrj-

ar framkvæmdar- eða lögrcglu-

vald er til, það er falið einstak-

lingunum sjálf um, og enginn sam-

eiginlegur allsherjarhöfðingi cr

yfir þjóðfjelaginu öllu milli

þinga. En rrieðan þing situr cr

lögsögumaðurinn forseti þess og

eini fasti cmbættismaður alls

rikisins, scm annars er í rauninni

forsetalaust höfðingja lýðvckli

og var þetta sjerkennilegt is-

lenskt skipulag.

Alþingi framkvæmdi störf sín

eða vald sitt í ákvcðnum slofn-