FÁLKTNN 23 iinum eða tilteknum stöðum, scm sje í Lögrjettu, í dómstólunum og að Lögbergi. Öll fóru þing- störfin að jafnaði fram undir beru lofti og í heyranda bljóði og við milda athygli alls almenn- ings. Lögrjettu var svo fyrirkomið, samkvæmt ákvæðum Grágásar, að umhverfis hana voru þrír pall- ar eða bekkir og sátu 48 þing- menn i'hverjum, goðarnir á mið- bekk, en umráðamenn þeirra fyrir framan þá og aftan. Lög- sögumaður sat einnig á miðpalli og báðir biskuparnir eftir að biskupsstólar voru settir. Störf Lögrjettu voru þessi: Hún kaus lögsögumann til 3,ja ára í senn og mátti endurkjósa hann eftir vild, hún setti allsherjarríkinu ný lög eða breytti gömlum (það var kallað að rjetta lögin, þar af nafnið) og hafði hver Lögrjettu- maður rjett til þess að bera fram laganýmæli, en Lögrjetta þurfti að vera fullskipuð til þess að taka ákvörðun um þau, en mið- pallsmenn einir áttu atkvæðis- rjett. Ennfremur skyldi Lögrjetta sjálf skera úr þvi, bver lög væru í landinu, ef slíkum lögmáls- þrætum var til hennar skotið af borgurunum. Hver maður sem var hafði rjett til þess að heimta slíkan úrskurð, með kröfu að Lögbergi og voru þingmenn þá skyldir að ganga til Lögrjettu að viðlagðri refsingu, og fella úr- skurð í málið með atkvæða- greiðslu. Loks skyldi leita i Lög- rjettu ýmsra leyfa eða afbrigða um dómsefni og fleira og gat Lögrjetta veitt þessi leyfi þótt bún væri ekki fullskipuð, cf mið- pallur var það. Að þessu leyti má segja, að Lögrjetta bafi cinnig haft nokkurt framkvæmdavald, á nútímavísu, því slíkar leyfaveit- ingar eru nú í höndum fram- kvæmdavaldsins. Að siðustu er svo þess að geta, að Lögrjettan var fulltrúi ríkisins út á við, eða í fyrirsvari fyrir það, þegar á slíku þurfti að halda, einsog fyr- ir kom t. d. þegar Noregskon- ungar vildu seilast til yfirráða eða áhrifa í landinu, en voru gerðir afturreka af Lögrjettu. Lög þau, sem Lögrjetta sam- þykti skyldi tilkynna öllum al- menningi á sjerstökum stað á þinginu, s. s. að Lögbergi. Þar skyldi einnig birta stefnur og fleira það, sem allur þingheimur átti að fá vitneskju um. Þar sagði lögsögumaður einnig upp lögin, Lögberg var því einhver hinn merkasti og fjölsóttasti staður þingsins og báður yfirráðum lög- sögumanns. Þessi staður var á bergi (þar af nafnið) í lægra barmi Almannagjár, og áheyr- endur sátu eða stóðu um gjána fyrir neðan, en hár og þverhnípt- ur hamraveggurinn í hinum gjár- barminum tók við hljóðinu og kastaði því aftur út yfir gjána og er þarna prýðilega hljóðbært eins og enn má heyra. Deilur hafa annars staðið um það meðal fræðimanna hvar hinn rjetti Lögbergsstaður væri. En fornar frásagnir um þetta eru óljósar. Til skamms tíma var oftast talið svo, að Lögberg hefði verið á rimanum milli Flosagjár og Nikulásargjár. En þetta getur ekki verið rjett og eru fræði- menn því löngu horfnir frá þeirri skoðun, en kom samt lengi vel ekki saman um það, hver annar staður væri rjettari. Sá Lögbergsstaður, sem ákveðinn hefir verið í sambandi við þús- und ára hátíðina er settur sam- kvæmt skoðun Eggerts Briems frá Viðey. Auk þeirra starfa, sem nú hafa verið nefnd hafði Alþingi með höndum dómstörf. Sjerstakur al- þingisdómur hefir verið til frá upphafi, en þegarfram á leið þjóð- veldistímann, eða eftir 1004 eru dómsstig þjóðarinnar þrjú. Fyrst voru dómsstólar heima í hverju unnar og höfðu þær mikil álirif á alt opinbert líf þjóðarinnar. Af öllum þeim stofnunum Al- þingis og störfum, sem nú hafa verið rakin eru miklar sögur og of t merkilegar í íslenskum heim- ildum. Lögsögumannatal verður rakið óslitið frá upphafi og ár- settur embættistími hvers og eins frá Úlfljóti og Hrafni Hængssyni. Lögsögumennirnir voru 42 (að Úlfljóti meðtöldum) fram að 1271, en þá er titli þeirra breytt og þeir nefndir „lögmenn" og voru þeir 95 fram að 1800 er hið nýja skipulag kemst é.r eða alls 137. Meðal hinna fornu lögsögu- manna voru ýmsir helstu og bestu menn þjóðarinnar, t. d. Snorri Sturluson hinn frægi sagnaritari er tvívegis gegndi em- bættinu. Þeir lögsögumenn, sem lengst sátu i embættinu voru Skafti Þóroddson í 27 ár (1004 —1030), Markús Skeggjason í 24 ár (1084—1107) og Gisur Hallsson í 20 ár (1181—1200) lrjeraði eða þingi, þá fjórðungs- dómarnir á Alþingi og loks „f imt- ardómurinn", sem á sínum tíma varð einskonar hæstirjettur rík- isins i tilteknum málum. En áð- ur,eða fram til 1004 voru fjórð- ungsdómarnir hæstirjettur, sem ekki varð áfrýjað málum frá, en jafnframt voru þeir einnig fyrsti og eini dómstóll í sumum mál- um, eins og fimtardómur seinna, þ. e. a. s. sum mál urðu ekki rekin nema fyrir einum rjetti. Ennfremur var svo til í landinu prestadómur, sem Grágás gerir ráð fyrir. En ekki er það alveg víst hvenær hann var fyrst sett- ur, ef til vill ekki fyr en með Kristinrjetti hinum forna, eða á öndverðri 12. öld. Þessi dómur dæmdi aðeins mál presta út af brotum gagnvart biskupi og var skipaður 12 prestum, útnefndum af biskupi, Annars gætir þess ekki á Islandi, að kirkjan hafi nein sjerrjettindi um löggjöf eða dóma. Hún var rikisstofnun og æði veraldleg og mjög þjóðleg og þjónar hennar háðir ríkis- valdinu einu og lögum þess jafnt og aðrir borgarar. En síðar a öldum urðu miklar viðsjár út af sjerstöðu og dómsvaldi kirkjunn- Þau Alþingisstörf, sem hingað til hefir vcrið sagt fra eru ein- ungis hin svokölluðu alvarlegu störf. En gildi Alþingis í þjóðlíf- inu er ekki lýst til fulls ineð frá- sögn um löggjafar- og dómsstörf- in ein. Alþingi var einnig merki- leg og áhrifamikil miðstöð fyrir fjelagslíf og samkvæmislíf þjóð- arinnar. Til Þingvalla kom á lrverju sumri blóminn úr höfð- ingjalýð landsins, gamlir, lög- spakir ættarhöfðingjar og fyrir- mannlegar konur, ungar og fagr- ar stúlkur og glæsilegir og vaskir ungir menn, uppvaxandi. höfð- ingjar í hjeruðum sínum, eða ný- komnir úr utanförum, oft frá konungum og jörlum á Norður- löndum eða í Bretlandi. Á Þing- völlum mátti þá sumardaga, sem þingið stóð, sjá mikið fjöhnernri og fjörugt líf, skartmikinn búnað og skínandi vopn. Þar voru iðk- aðar ýmsar iþróttir, þvi íslend- ingar voru miklir íþróttamenn og lögðu rika áherslu á líkamlegt uppeldi. Þar fóru fram glímur, sund, stökk, knattleikar og hesta- at. Þar var einnig mikið um það, að sögur væru sagðar af íslensk- um atburðum og erlendum, nýj- um og gömlum og varð þingið þvi einnig að vissu leyti einskon- ar fræða- og frjettamiðstöð þjóð- lifsins. En Alþingislifið var samt ekki ávalt eintómt sólskinslif. Þar voru einnig oft viðsjár og víga- ferli og þangað komu fátækir menn og f örulýður. Þangað kom einnig mikið af kaupsýslumönn- u mog höfðu verslanir. Enn er getið um bruggara og ölbúðir þeirra og um skósmiði (sútara), sverðslípara (sverðskriða) og trúða, sem sýndu listir sínar fyrir fólkið. Sjálfsagt hefir oft verið sukksamt á þingi. Alþingi var þannig frjáls sam- komustaður þeirra, sem fylgjast vildu með i þjóðmálum eða f je- lagslífi og samkvæmislífi. En sumum mönnum var beinlinis lögð sú lagaskylda á herðar að sækja Alþingi. Þannig voru goð- ar skyldir að sækja þing sjálf- ir, eða ef þeir voru forfaliaðir gátu þeir sent umboðsmann til þcss að fara með goðorðið. Goði gat einnig kvatt með sjer til þing- reiðar eftir vissum reglum 5á- kveðna tölu þingmanna sinna. ní- unda hvern mann hinna efna- meiri. Þeir, sem löglega voru kvaddir til þess að bera kviðn eða vælti voru einnig skyldir til þing- reiðar, svo að sjálfsögðu þeir, er þar höfðu mál að flytja. Þeir, sem skyldir voru til þingreiðar fengu nokkra borgun, svonefnt þingfararkaup, og greiddu það þeir, sem heima sátu eftir viss- irm reglum og eftir því hversu þeir voru efnum búnir. Þingið var haldið síðast i júni árlega og stóð um hálfsmánaðar- tíma. Um þingtímann höfðust menn við í svonefndum „búðum" og var hver goði skyldur að sjá öllum þingmönnum sínum fyrir búðarrúmi. Búðarveggirnir voru hlaðnir úr grjóti og torfi, á þann hátt sem venjulegt var um lrúsa- byggingar, en um þingtímann var tjaldað þaki yfir þær úr vað- málum og venjulega einnig breidd innan á veggina vaðmál eð skrautleg veggtjöld, eftir þvi sem hver hafði getu til eða efni á. Margar búðirnar hjá helstu böfðingjunum voru mjög stórar og glæsilegar á að sjá og sjer ennþá merki svrmra þeirra (t. d. einkanlega búðartóftir Snorra goða, sem frá er sagt í Eyr- byggj")- Flestar tóftir, sem nú má sjá á Þingvöllum munu að vísu vera yngri en frá þjóðveldistímanum, en margar gerðar upp úr f ornum tóftum eða á sömu stöðum. Hið forna búðaskipulag verður því ekki fullkomlega sjeð af þeim tóftum, sem nú eru eftir. En i gömlum heimildum er oft vikið að þessu efni en hvergi mjög nákvæmlega. I Grágás er svo að orði komist að hver þingmaður skuli hafa búðarrúm hjá goða sínum og skyldi hverjum ætlað sjerstakt rúm, sem afmarkað væri með tjöldum um þvera búð. Margar búðir hafa því þurft að
Beinir tenglar