24 PALKTNN vera stórar ef eftir þvílíkum á- kvæðum hefir verið farið. Stærð flestra tóftanna, sem nú eru til, er kringum 380 til 400 ferfet, eða þær eru c. 24 feta langar og 16 feta breiðar, en sumar eru mun lengri. Otbyggingar allstórar hafa verið úr mörgum búðunum og einskonar útihús rjett hjá þeim, mun minni en aðalbúðirn- ar. Inngangur í búðina hefir verið á gafli eða á miðjum langvegg. Austfirðingar og Þingeyingar hafa oftast átt búðir sínar austan ár, en aðrir Norlendingar vest- an hennar, eins og Vestfirðingar og Sunnlendingar. Yfir Öxará hefir legið ein brú að minsta kosti og virðist hafa verið vönduð og ramger, eftir þvi, sem af er sagt. En frásagnir um slíkt eru fáar og óljósar i heimildum. Þótt á Alþingi væru þannig höfuðstöðvar löggjafar og dóms- valdsins og miðstöð hins helsta f jelagslífs og samkvæmis var Al- þingi ekki eina þingsamkoma þjóðarinnar. Jafnframt voru til önnur þing, fyrir einstaka lands- hluta og voru þau i sambandi við Alþingi og háð því, en höfðu annars sem samkomustaðir við- iíka gildi fyrir fjelagslíf sins um- dæmis eins og Alþingi hafði fyrir alt landið. Þannig voru haldin á undan Alþingi hin svonefndu vorþing í hverju umdæmi (þingi) bæði til undirbúnings undir AI- þingisstörf og til sjálfstæðra dómstarfa. Minjar þessara þing- staða eru ennþá víða til. Svipuð hjeraðaþing voru einnig haldin að haustinu til, að Alþingi loknu og kölluð „leið" og var þar skýrt frá því, sem fram hafði farið á Alþingi. Það stjórnmála- og fjelagslíf, sem fram fór heima í hinum ein- stöku sveitum var einnig merki- legt og sjerkennilegt að ýmsu Jeyti. Sveitarfjelögin höfðu sem sje mjög víðtæka sjálfstjórn, ó- háða Alþingi eða alríkisvaldinu. Þannig gátu 20 skattbændur eða fleiri myndað sjerstakt sveitar- f jelag. Þessi sveitarf jelög voru að vissu leyti einstök í germönsku þjóðskipulagi og rjettarfari sam- tíma síns, en sumt um löggjöf þeirra er ennþá óljóst. Með sveit- arfjelögunum komu Islendingar sem sje á hjá sjer sjerkennilegu samvinnu- og samábyrgðarskipu- lagi um framfærslu eða styrk þurfamanna og um gagnkvæma ábyrgð á búpeningstjóni og sköð- um af eldsvoða. Málum sveitar- fjelagsins var stjórnað af 5 manna „samkomu". Þannig eru höfuðdrættirnir í hinu forna þjóðskipulagi Islend- inga. Stjórnarskipun þeirra var að ýmsu leyti frumleg og merki- leg. I skjóli hennar óxþjóðlíf, sem á blómaárum sínum var þróttmik- ið og fr.jósamt og lagði af mörk- um skerf, sem hefir orðið lifandi máttur í heimsmenningu vest- rænna þjóða. Og það Alþingi, sem var miðdepill þessa þjóð- skipulags hefir lifað umskifti ald- anna og er nú elsta löggjafarþing heimsins. Þegar menn minnast Alþingis í sambandi við þá minningarhá- tíð, sem nú er haldin, er það fyrst og fremst hið „forna" þing, sem hugurinn hvarflar til. Þetta er að ýmsu leyti skiljanlegt. Menn bugsa til uppruna þingsins og til þeirra alda í æfi þess, þegar það stóð með mestum blóma, sem kallað er, þegar það var stjórnar- farsleg og að ýmsu leyti menn- ingarleg miðslöð í frjálsu og sjálfstæðu lýðríki. Á endurrcisn- artímum siðustu alda og fram á þennan dag hef ir lofgerðin um hið forna Alþingi lýðveldisins verið notuð sem einhver helsta lyfti- stöng þjóðarmetnaðarins, notað til hvatningar i baráttunni fyrir stjórnarfarslegu og þjcðernislegu frelsi og fullveldi. Þessa gætir þegar nokkuð bjá endurreisnar- frömuðum átjándu aldarinnar og jafnvel fyr, en nær hámarki sínu í starfsemi Jónasar Hallgrims- sonar, hámarki sinu bæði að því er snertir skáldlega hrifningu sjálfs h.ans og áhrifin á hugsun- arhátt þjóðarinnar. Engum ein- um manni öðrum en Jónasi Hall- grímssyni er meira að þakka, eða að kenna, sú glæsilega mynd hins fprna þings og helgi Þingvalla, scm nú um langt skcið hcfir vcr- ið yfirgnæfandi almcnningsálit íslcnskrar þjóðar. Þinghald scinni aldanna hcfir oftast slaðiðí skugga þeirraljósa- dýrðar og lofs, scm fallið hcfir á forna þingið. Þelta á að minsta kosti við urh þinghaldið frá lok- um lýðríkistímans og fram að endurreisn þingsins á 19. öld, eða þær aldir, sem venjulega hafa verið taldar hnignunar og niður- lægingaraldir íslenskrar sögu. Að sumu leyti var þinghald þessara ára beldur ekki eins sögulegt, og oft var áður fýr, þingskipulagið og þjóðskipulagið í upplausn og riðlun og áhrif þingsins og þjóð- legra kraf ta þess i hnignun. Þing- ið, sem átti að vera vígi þjóðlegra framfara og vopn íslensks frels- is varð meira og meira að verk- færi erlends valds til þess að lama framfarir og hefta frelsið. Þingið varð æ vesælla cftir því sem árin liðu, misti aðdrátlarafl sitt og virðingu sína bjá þjóðinni. Innri ástæður og ytri fylgdust að til þess að sjúga úr því merginn, erlendur yfirgangur og innlent ó- samlyndi og vesalmenska. En sum þau þing, sem verst og sárast hafa ráðið örlögum þjóðarinnar voru háð á þessum öldum. Þá fór stundum fram sumt það, sem opinberu lífi ís- lcndinga er til hvað minstrar sæmdar. Viðnámsleysi þeirra, úr- ræðaleysi og f orustuleysi varð þá stundum berara en oft ella. En alt um þetta má ekki gleyma því að á þesum öldum voru líka hald- in merk þing og að þar slörfuðu ýmsir menn, sem voru tillagagóð- ir og oft engu ómerkari menn eða ósögulegri en ýmsar sögu- hetjur hinna fornu þinga. Stutt yfirlit um þingskipunina og þingstörfin frá síðari hluta 13. aldar og fram á 19. öld sýnir þetta nokkuð. Landsmenn gengu Noregskon- ungi á hönd á Alþingi 1262, og var þá gerður „Gamli sáttmáli" svonefndur um samband þeirra og viðskifti. Upp frá þessu fara stjórnarhættir landsins smám- saman að breytast til mikilla muna og þar með staða þingsins í þjóðskipulaginu og þjóðskipu- lagið sjálft. Fyrsta breytingin verður 1271 er Alþingi tók í lög Járnsíðu (þingfararbálkinn og kafla úr Erfðabálki), er þeir höfðu út hingað Sturla Þórðarson og Þor- valdur Þórarinsson. Með þessum nýju samþyktum og Jónsbókar- samþykt 1281 eftir talsvert þjark tók hið gamla Alþingi miklum stakkaskif tum og var sniðið upp eftir norskum þingum. Lögberg var þá að engu gert, f jórðungs- dómar og fimtardómur teknir af. Lögrjetta eiginlega ein eftir af' hinu forna þingi og fór eftir sem áður með löggjafarvald og dóms- vald með vissum takmörkunum. Löggjafarvaldið var upp frá þessu hjá konungi og Alþingi í samciningu. Reyndar gat Alþingi haí't löggjafarvald citt og íhlut- unarlaust af konungs hálfu og taldi sig gcla farið sinu fram hvað scm konungsboði liði, og gcrði það stnndum. En konungs- valdið hjclt því hinsvcgar cinnig fram, að það ætti löggjafarvald- ið citt og íhlutunarlaust af Al- þingis hálfu. Því hjelt t. d. Loð- inn leppur fram af konungshendi undir cins 1281. En upphaflega var svo að orði komist í samning- um Noregskonungs og íslendinga að þeir skyldu „ná íslenskum lögum". Fræðimenn hefir annars greint á um það hvernig skilja beri hin nýju ákvæði um lög- gjafarvald Lögrjettunnar. En í framkvæmdinni varð úr þessu reipdráttur milli hins innlenda Alþingisvalds og hins erlenda konungsvalds og höfðu ýmsir bctur framanaf. Fyrst í stað kom konungur alloft ekki vilja sínum fram um íslcnska löggjöf, lands- mcnn hjeldu þá i rjett Lögrjcttu og virtu ekki þau lagaboð, scm þcir samþyktu ekki sjálfir. En svo fóru leikar um síðir, að lands- menn báru skarðan hlut frá borði. Konungsvaldið varð ís- lendingum ofurefli og dró meira og meira til sin löggjafarvaldið úr böndum Alþingis. Árið 1662 komst svo einveldi á, mcð erfðahyllingarciðunum, sem vinnir voru í Kópavogi 18. júlí það ár. Bciðast landsmenn þess þá í brjefi til konungs að honum þóknist „vor gömul, vcnjuleg og vcl fcngin landslög frið og frclsi halda mcð þcim rjetti, sem loflegir undanfarnir Danmerkur og Noregskonungar hafa oss náðugast gefið og veitt og vorir forfeður undir svar- ist, og það í svo miklu sem eigi er á móti jure majestatis, hvað vjer vitum með góðri samvisku ekkert finnast i vorum landslög- um". Með þessu er konungi fengið ótakmarkað einveldi til ákvörð- unar um stjórn landsins og hann varð einráður um skipun em- bættismanna, hann hafði yfirráð löggæslu og skattaálagninga. En þetta hafði með öðrum orðum þau áhrif á afstöðu og vald Al- þingis, að löggjafarvald þess var nú afnumið og af því tekinn rjettur til lögmannskosninga og yfirráð þess yfir skattamálum. Af þessu nýja einveldi í lög- gjafarefnum leiddi svo það, að kóngur gat breytt dómaskipun Iandsins ef tir vild, þó að hún eins og hún var orðin samkvæmt Járnsíðu og Jónsbók, gæti að vísu að flestu leyti fallið inn í skipu- lag einveldisins. En skipulagið á dómsmálunum var þannig, einnig eftir 1271, að Lögrjetta ein hafði dómsvaldið, sumpart sem f yrsti eða eini dóm- stóll, en að öðru leyti sem áfrýj- unardómstóll úr hjeraðsdómi. Samt gat Lögrjetta ekki hrundið Iögmannsúrskurði úr hjcraði. Ef lögmann og Lögrjcttu greindi á skyldi bcra málið undir konung. Scinna þvarr dómsvaldLögrjcttu mcira og mcira svo að lögmenn urðu í raun og vcru cinir dóm- cndur, þó að svo hjcti að þeir væru í Lögrjcttu og Lögrjctta væri að því leyti við lýði. Seinna (1563) var skipaður nýr æðsti dómstóll á Alþingi og hjet yfir- rjettur, en tók eiginlega ckki til starfa fyr en undir aldarlokin (1593). Dómendur voru fyrst 24, síðan 12 og síðast 6. Lögrjettuskipun var annars sú á þessum tímum, að þar sat full- trúi konungs, lögmenn, 36 lög- rjettumenn, biskupar og eitlhvað af prestum og sýslumönnum. Lögrjettumennirnir voru til- nefndir af valdsmönnum kon- ungs (lögmönnum). Lögmenn voru forsetar lögrjettunnar. En auk þessara eiginlegu lögrjettu- manna áttu að sækja þingið all- margir nefndarmenn, sem svo voru kallaðir. Þeir voru bændur sæmilega efnaðir og skilríkir og ferðafærir og voru þeir tilnefnd- ir af sýslumönnum og var þing- ferðin skylda, cn borguð að nokkru, með þingfarakaupi, sem var frá 4 aurum (fyrir Árnes- inga) og upp í 16 aura (fyrir suma Vestfirðinga). Seinna, cða þegar kom fram á miðja 18. öld, fór þingsókn þessara ncfndar- manna mjög út um þúfur. Þeir voru þá tilncfndir næstum því eingöngu í svcitunum kringum Þingvelli. Þingf ararkaupið var þá 2 ríkisdalir og dagpeningar 24 skildingar (samkv. tilskipun 16. nóv. 1754).
Beinir tenglar