38 F A L K I N N SKÁLHOLTSSTAÐUR. Eftir Sigurð Skúlason mag. art. 1 meira en sjö aldir var Skál- holt höfuðbiskupssetur Islend- inga. Sá hjet Teitur, sem fyrstur reisti hæ í Skálholti, og er hann þvi höfundur staðarins. Teitur þessi var sonur Ketilbjarnar hins gamla, landnámsmanns, er bjó á Mosfelli í Grímsnesi. I fornri heimild segir, að Teitur Ketil- bjarnarson hafi verið sá gæfu- maður að byggja fyrstur þann bæ „er Skálaholt heitir, er nú er ahgÖf ugastur bær á öllu íslandi". Af því má sjá, að staðurinn hjet upphaflega Skálaholt. Eftir dauða Teits gekk Skál- holt í erfðir til niðja hans. Son- arsonur hans var ísleifur sá, sem var vigður til biskups yfir Islend- inga árið 1056. Hann setti fyrstur manna biskupsstól í Skálholti og bjó þar alla æfi. Gissur sonur hans varð eftirmaður hans á biskupsstóli, og gaf hann Skál- holt til biskupsseturs auk ýmsra gæða í löndum og lausum aurum. Hann mælti svo fyrir, að meðan ísland væri bygt og kristin trú hjeldist hjer á landi, skyldi Skál- holt ávalt vera biskupssetur, og vígði hann kirkjuna þar Pjetri postula. Fyrst framan af var Skálholt eina biskupssetrið á öllu Islandi, en er Gissur biskup hafði setið alllengi á biskupsstóli, stofnsetti hann eftir beiðni Norðlendinga, þeim til hagræðis, annað bisk- upssetur á Hólum í Hjaltadal. Eftir það náði Skálholtsbiskups- dæmi yfir Sunnlendinga- Aust- firðinga- og Vestfirðingafjórð- ung. Frá þvi er biskupsstóll var stofnaður í Skálholti og fram til siðskiftanna á 16. öld, fóru rúm- lega þrjátíu menn með biskups- vald í Skálholtsbiskupsdæmi. Átta fyrstu Skálholtsbiskuparnir voru allir íslenskir, og er Þorlák- ur helgi Þórhallsson (f. 1133) vafalaust frægastur þeirra. Hann dvaldist erlendis við nám, bæði í Lincoln í Englandi og í París. Þegar hann var orðinn biskup í Skálholti, gerðist hann brátt athafnamikill og vildi auka sem mest vald hinnar íslensku kirkju, en hreinlífi hans og guðrækni var við brugðið. Skömmu eftir dauða Þorláks biskups trúðu menn því alment, að hann hefði verið heilagur maður. Var síðan lengi vel heitið á hann eins og hvern annan dýr- ling, ef eitthvað bljes á móti, og þótti gefast vel. Á Alþingi árið 1237 var það tekið í lög, að messudagur biskups skyldi hald- inh úrlcga 20. júli (Þorláksmessa á sumri) til minningar um það, að þann dag höfðu bein biskups verið tekin úr jörðu og lögð í fagurt skrín. Á þessari Þorláksmessu var mjög mikið um dýrðir í Skál- bolti í kaþólskum sið. Þangað safnaðist fjöldi manna. Þorláks- skrín var borið kringum kirkj- una og kirkjugarðinn, og gengu menn á eftir því í mikilli skrúð- göngu með biskup og klerka í fararbroddi. Mátti þá heyra ka- þólska helgisöngva og klukkna- hringingar. Mest var sótst eftir þvi, að fá að bera Þorláksskrinið og töldu menn slíkt syndakvitt- un og mikla heilsubót; það var kallað að styðja Þorláks hönd. Að lokum var haldin mikil veisla á staðnum, og hlotnuðust kirkj- unni þá einatt stórgjafir. Meðan kaþólsk trú var við lýði á íslandi, var vegur Skálholts- Viðeyjarklaustur á sjálfan hvíta- sunnudag og rekið munkana það- an. Ögmundur biskup Pálsson er þá orðinn gamall og örvasa, svo að af honum er varla að vænta stórræða framar. En menn hans eru ekki seinir á sjer. Þeir gera aðsúg að Diðriki og fjelögum hans og vinna þeir á þcim eftir allharða viðureign. Síðan dysja þeir þá í Söðulhól, sem er skamt fyrir austan túnið í Skalholti. Nú er skamt milli stórra at- burða á Skálholtsstað. Danir senda herskip til íslands, og Ög- mundur biskup er handtekinn og fluttur til Danmerkur. Skálholts- staður verður miðstöð Lúthers- trúarmanna, sem virða að vett- ugi helga dóma kaþólskra manna og banna atrúnað á slíkt. Þá tek- ur Jón Arason Hólabiskup sjer fyrir hendur að endurreisa ka- þólskan sið í Skálholtsbiskups- dæmi og vinna bug a hinni er- lendu nýbreytni. Sumarið 1548 ríður hann með mikla sveit vopn- aðra manna suður Kjalveg til að ná Skálholtsstað á vald sitt. En slaðarmenn fá njósnir af ferð biskups. Þeir safna að sjer þre- staðar einatt mjög mikill. Þar var þá einskonar höfuðsstaður mik- ils hluta landsins. Þar voru haldnar stórvcislur, þar dvöldust ungir og mannvænlegir menn við nám auk mikils fjölmennis, og mun því Iöngum hafa vcrið glatt á hjalla og þysmikið heima á staðnum. Margir hinna íslensku Skál- holtsbiskupa i kaþólskum sið voru miklir athafnamcnn og juku stórum völd kirkjunnar og má þar til nefna Staða-Árna, sem var biskup á siðari hluta 13. aldar áð ógleymdum tveim hinum síðustu Skálholtsbiskup- um í kaþólskum sið, Stefáni Jónssyni og Ögmundi Pálssyni, sem báðir voru harðdrægir og miklir fjáraflamenn. Um siðaskiftin sjest glöggt, hver höfuðstaður Skálholt er. Þar gerist þá margt af því, sem mestum tíðindum sætir hjer á landi. Sumarið 1539 kcmur Diðrik frá Minden, umboðsinaður Iiirð- stjórans, til Skálholls mcð nokk- ura níenn, eftir að hafa rænt falt meira liði en Jón biskup ræð- ur yfir og gera sjer auk þess tvö virki til varnar. Jón biskup Ara- son fær ckkert aðgert og vcrður að hverfa frá. En sumarið 1550 nær hann Skálholtsstað á vald sitt og er þá ekki seinn á sjer að koma scm flestu i hið gamla horf til endurreisnar kaþólskum sið. En Jón biskup á skömmum sigri að fagna. Haustið 1550 er hann ásamt tveimur sonum sínum bor- inn ofurliði í bardaga á Sauða- felli í Dölum og síðan eru þeir feðgar fluttir til Skálholts, hafð- ir þar i varðhaldi um hríð, en loks líflátnir án dóms og laga á staðnum, 7. nóv. 1550. Þó að siðaskif tin Ieiddi til þess, að íslendingar yrði í mörgum greinum háðari erlendu valdi en áður og vald hinna íslensku bisk- upa yrði sífelt minna, hjelst stað- arlíf í Skálholti þó lengi síðan í miklum blóma. Árið 1553 var stofnaður þar latínuskóli, og hefst þar með regluiegt skóla- hald, scm hjclst síðan, þar til biskupsstóll var lagður niður í Skálholti. Veg Skálholtsstaðar cftir siða- skiftin má einkum þakka ýmsum fyrirmyndarmönnum í biskupa- stjett. Af þeim skal hjer aðeins minst eins, Brynjólfs biskups Sveinssonar(d.l675). Þegar hann tekur við staðnum, eru bæði dómkirkja og staðarhús orðin hrörleg. En hann hefst brátt handa og lætur byggja allt upp að nýju. Til smíðarinnar voru notaðir bestu rekaviðir, sem völ var á, en auk þess útvegaði bisk- up skipsfarm af greniviði frá út- löndum til Eyrarbakka. Sá við- ur var ætlaður til dómkirkju- bj'ggingarinnar. Viðurinn var síðan dreginn á ísum heim til staðarins, og keypti biskup land- seta staðarins og aðra menn til að annast þá flutninga. Síðan voru fcngnir til smíðarinnar eigi færri en þrjátíu hinir færustu smiðir og sá besti yfirsmiður, scm völ var á hjer á landi. Öll þessi miklu mannvirki eru nú fyrir ævalöngu komin i rúst og horfin. Lok Skálholtsstaðar urðu þau, að í Móðuharðindunum svo nefndu hrundu slaðarhúsin að mestu til grunna, árið 1784. Þá var það tekið lil bragðs að flytja biskupsstól og skóla frá Skál- holti til Reykjavíkur, og komst það í framkvæmd árið 1795. En siðasta biskupinum, dr. Hanncsi Finnssyni, var lcyft að sitja á staðnum til æviloka (d. 1796). ------Við erum þá komin aust- ur undir Skálholt eftir nokkurra klukkustunda bílferð úr Reykja- vík og göngum í hægðum okkar heim á staðinn. Þegar við lítum þangað af leitinu norður af bæn- um, finst okkur hann standa furðu lágt, en viðhorfið breytist, þegar hcim er komið. Við stöndum á klettunum norðaustur af staðnum og svip- umst um. I suðri sjest Hvítá og handan við hana Vörðufell, bungumyndað og rcglulcgt. Vcst- ar sjest Hestfjall í Grimsncsi. I austri blasa við blálcit Hrcppa- fjöllin eins og samfeldur varn- argarður, en lengra til austurs ber Heklu, Tindafjöll og Eyja- fjallajökul við himin. I suðaustri sjest Þríhyrningur. í vesturátt cr Ingólfsfjall í f jarska, norðar Grafningshálsar og næst Mosfcll í Grímsnesi. í norðaustri blasa við þau fjöll, sem einu nafni eru kend við Laugardalinn. — I kringum Skálholt skiftast á mýr- arsund og löng mosavaxin holt, sem byrgja fyrir fjallasýn tií norðurs. Við göngum niður eftir tún- inu að austan og yfir Fornastöð- ul, þar sem Jón biskup Arason Ijet slá tjöldum, sumarið 1548. Norðaustan við kirkjugarðinn sjást enn leifar af öðru virki stað- armanna, scm áður er gefið, en skamt fyrir norðan Fornastöðul er minnisvarði, þar sem Jó'ri bisk- up á að hafa verið höggvinn. — Heima á staðnum er ekki ann-
Beinir tenglar