F A L K I N N 39 b &}'-&r sts^iÆ^JtsÆsi, AJMMb!&JMMMbJ6 » HEIM AÐ HÓLUM « Eftir dr. Guðbrand Jónsson. « '^W^ Það er gömul reynsla að af- brotamaðurinn leitar aftur á staðinn, þar sem hann braut af sjer. Það er eins og hann vilji með tilstyrk staðarins hfa aftur upp afbrotastundina, þá, sem hann vafalaust helst vildi gleyma ef þess væri kostur. Eins fer fyr- ir mönnum sem heildj að þeim verður tiðförult á þá staði þar sem merkir atburðir í sögu mannkynsins gerðust, og eru það þó ekki alt atburðir, sem ekki væru betur ógerðir. Menn vilja fá að lifa atvikin, sem menn engan þátt tóku í, og það er eins og staðurinn — leiksviðið —, þar sem alt gerðist, verði til þess að örfa hugmyndaflugið, svo að þvi takist að skapa atvikin og mennina, sem að þeim stóðu. Og að að sjá, en íbúðarhús bóndans í Skálholti með húsaþyrping í kring og litla járni varða timb- urkirkju, sem stendur vestast á grunni hinnar fornu dómkirkju. 1 kirkjunni er varðveittur gamall og skrautlegur messuhökull. Á altarinu standa enn ljósastikur þær, sem danska vershmarf jelag- ið gaf til dómkirkju Brynjólfs biskups Sveinssonar, árið 1651, og í kórnum hangir alhnikill ljosahjálmur. En þegar lyft er hlerunum i gólfinu, koma í ljós stórir flatir legsteinar yfir bisk- upana Þórð Þorláksson, Jón Vídalín , Jón Árnason, Finn Jóns- son, Hannes Finnsson og kon- ur þeirra. Þessir steinar hafa verið fluttir undir kirkjugólfið til að forða þeim frá skemdum. Þeir bera allir latneskar áletranir nema steinninn er yfir Hannesi Finnssyni, sem er á íslensku. í kirkjunni er varla fleira mark- vert að sjá, enda er nú ekki tími til frekari viðdvalar. Að skilnaði er okkur sagt frá fáeinum göml- um örnefnum, sem enn eru varð- veitt, og síðan kveðjum við Skál- holtsstað — rústir hins mikla seturs, sem flutt var vestur yfir fjöllin. atburðirnir skapaðir með al- mætti hugarins fá, af þvi að þá vantar hold og blóð, á sig þann blæ, að menn á þessum stöðum stiga hægt og tala liljótt. Almenningur hefir sinn smekk á atburði sögunnar. Honum verð- ur sjaldnar að líta á þá atburði, sem með rólegri iðju, hægt og gætilega, blaða upp og undir at- burðina hávaðalaust. Á hitt verð- ur honum starsýnna, ef eitt ein- stakt atvik, hvellmikið og óvana- legt, á einni svipstundu veldur straumhvörfum í rás sögunnar, og það jafnvel þótt það geri þetta ekki, heldur skilji við garðana eins og það kom að þeim, hafi atvikið verið nógu óvanalegt. Það er það, sem almenningur kallar söguviðburði. En slíkra at- burða er fárra að leita á Hólum. Að vísu var á dögum Guðmund- entius Kálfsson munkur, sem eins og saga hans segir mun haf a verið allra biskupa gamansam- astur, frændurnir Ólafur Rögn- valdsson og Gottskálk Nikulás- son, sem rangnefndur hefir ver- ið hinn grimmi, báðir djarfir og stjórnsamir menn, og síðastur kaþólskra biskupa Jón Arason, sem gerði garðirin hvað frægast- an, frekar með djörfung sinni þó en gætni. Og eftir siðaskiftin var þar Guðbrandur Þorláksson geðmaðurinn mikli og afkasta- maðurinn, sem ekki kunni það eitt að vinna sjálfur, heldur einn- ig að láta aðra vinna. Hann tók upp aftur prentverkið, sem Jón biskup Arason hafði hafið, og prentaði þar biblíu sína, fegurstu bók, sem út hefir komið á ís- landi. Prentsmiðjan er nú farin eins og annað á Hólum, en rúst- ina sjer enn suðvestur af kirkju- garðinum. Voru þar um daga Guðbrands eins prentaðar 68 bækur. Enda þótt lifs færi mikið fyrir honum, skildi hann glögt, að lítið fer fyrir mönnum látn- um, því að undirlagi sjálfs hans stendur á legsteininum yfir gröf hans í kirkjugólfinu þetta og ekki ar biskups Arasonar eitt sinn háð orrusta á Hóhnn, og nafntogað- ur er bardaginn í Víðinesi milli Guðmundar biskups og Kolbeiris Tumasonar 1208 þar sem Guð- inundur, hinn mikli vandræða- maður, aldrei þessu vant hafði betur, en Kolbeinn Tumason f jell. Þótt aldrei hafi eftir það verið bardagi á Hólum, var þó um siða- skiftin við því búist að til sliks gæti komið, og þvi bygði Jón biskup Arason vígi norðvestur af kirkjunni og lágu göng að því þangað. Kallaði hann það slot og sjást þess menjar enn. Agalegur var kastahnn þó ekki, því þar voru ekki nema tvær gamlar fall- byssur og eitthvað smábyssurusl. Enn um Hóla er það sannast að segja, að frá því að sjera Illugi gaf þá til biskupsseturs fyrir Jón helga Ögmundsson, og þar til 1798 að Sigurður Stefánsson sið- asti evangelískur Hólabiskup andaðist, gerðust þar dagsdag- lega atburðir íslenskrar sögu, og afkoma landsins var mjög undir því komin hvað þar var hugsað og gert. Þar stýrði hver merkis- maður eftir annan Guðs kristni: Jón biskup Ögmundsson, Guð- mundur Arason, sem reyndar var merkaslur að endemum, Auðunn Þorbergsson, sem hóf að byggja þar stóra kirkju úr steini, Laur- annað: „Guðbrandur Þorláksson syndari Jesú Krist" og stingur það þægilega i stúf við alla lang- mælgi þeirrar tíðar. Hvað merkastir urðu Hólar og hvað mest áhrif þeirra útí frá af skólanum. Stofnaði hann Jón biskup Ögmundsson á upphafil2. aldar, og var Jón það á undan sín- um tíma, að hann ljet kenna þar stúlkum lika, sem þá þótti annars lítið gott að mentaðar yrðu sem karlar eða kæmi nálægt þeim. Hjelst skólinn alla leið fram til 1801 að hann var fhittur til Reykjavikur. Er vitað um marga ágæta menn, bæði fyrir og eftir siðaskiftin, sem fyrir honum hafa staðið og þar kent, og sjest ágæti hans hvað best af þeim Ijóma, sem enn stendur af nafn- inu Hólaskóli almennings á með- al. 1 tíð Jóns biskups lielga og kaþólsku biskupanna stóð skól- inn rjett suður af kirkjugarðin- um, sem nú er, og markar enn fyrir rústinni. En skóli evange- lisku biskupanna stóð alveg ut- an í slotinu norðvestanverðu. Fleiri eru menjar Hólamenn- ingarinnar, ekki hvað sist hinnar verklegu, peningshúsa, kálgarða og laukagarða, sem ekki eru bundnir við neina stóratburði, heldur við þrotlausa menningar- Hálfdán Guðjónsson, prófastur, vigslubiskup Hólastiftis, iðju, sem víst þegar á alt er lit- ið jafnast við hina að ágæti. Kirkjan sjálf, merkasta húsið á staðnum, hefur staðið svo sem á hverfanda hveli. Hún hefir stöðugt verið úr trje, uns sú kirkja er nú stendur var reist á dögum Gísla Magnússonar 1763. Hafa Hólakirkjurnar verið 7 tals- ihs, 5 fyrir siðaskiftin, en tvær eftir. Var kirkjan fyrir siðaskift- in hið prýðilegasta stórhýsi, og eins kirkja sú, er Guðbrandur biskup bygði, enda stóðu biskup- arnir fyrir byggingunni. Kirkja sú, er nú stendur er aftur á móti andrýr og listasnauður stokkur, sem ekkert hefir til síns ágætis annað en að vera úr steini. Þarf ekki að sökum að spyrja að hún er bygð fyrir konungsfje. Vegna fornrar dýrðar staðarins er kirkj- an þó enn sem fyrr hjartfólgin Norðlingum. Steinkirkju þá, er Auðunn biskup rauði hóf, höfðu siðari biskupar ekki manndóm til þess að Ijúka við, og var síð- ar gerður úr henni múr um Hóla- kirkju, sem enn stóð á öndverðri 18. öld. Þegar Auðunn biskup kom til stólsins 1314 byggði hann timburhús mikið, og var það bú- staður biskups uns yfir lauk. Var það hús rifið 1826, þá 512 ára gamalt, og viðirnir seldir á uppboði, og má enn finna þá sumstaðar í húsum í Skagafirði. Hefði húsið getað staðið enn, ef góður vilji liefði verið. Því hefur þó aldrei verið að heilsa hjer á íandi, því ekkert land er fátæk- ara að föstum fornmenjum en vort. Nú er Hóladýrðin af, en Norð- lingar vilja fegnir vekja hana upp aftur. Það væri betur að þeir gætu það. En hún stafaði af mönnum þeim er Hóla sálu, og hvort þeir verði nú til ráða ekki menn heldur forsjónin.
Beinir tenglar