40 F A L K T N N e'-<lli.'0'"ll>*'0"'ljl.-0>»lfi.'0'"lii<'0-"l[i>-0-l>llf'0',ltli-'0-,,>lf'O'"llK'O-"II<''0'"[|<-O-'lli.....Mii.-0''<[|<''0',<lii"0'"l[<''0'"ll<''0'"[|<-0-"IIi"0'"ll<''0'"ll<.'0'"ll<,,0'"lli,,0'"ll<''0'"lli. i o I ' f o i © o í o i Leiklist og Icikhús. Eftir Indriða EinarssDn. O'"lti.'0'"lli.-0"<llK0,"tli"0'"llt,'0,,<tf<.'0-"ll<.'0-"l(i.,0',<lli.--"li]"O o-'"ii Eink unnarorð. Menningin er ekki eins mik- ið komin undir þvi, hvað við gerum, þegar við erum að vinna, eins og því hvað við gerum í frítímunum. Herbert Hoover. I. Upphaf sjónleikjanna. Þegar Hólavallarskólinn var búinn að standa í nokknr ár efndu lærisveinarnir til sjónleika og ljeku „Slaður og trúgirni" eftir Sigurð Pjetursson, sem síð- ar var kallað „Hrólfur". Það eru sannanir fyrir þvi, að þessi atburður hafi verið árið 1795, og liklegast 5. desember. Á lausu blaði í Landsbókasafninu fann Hallgrímur Melsted bókavörður lista yfir leikendur í Hrólfi, og þar á meðal voru tveir skóla- sveinar, sem síðar urðu merk- ustu menn þessa lands, Árni stift- prófastur og biskup að nafnbót og Bjarni Thorsteinsson siðar amtmaður og conferensráð. Ef tir það var leikið í skólanum með- an hann var í Reykjavík, og það sem Ieikið var voru leikrit þeirra Geirs biskups Vídalíns „Brand- ur" og „Hrólfur" og „Narfi" Sig- urðar Pjeturssonar. Það er einnkennilegt með þá vinina, að þeim svipar mjög til tveggja danskra samtíðarmanna, Sigurði til Wessels og Vídalin biskupi til Jóhannesar Ewalds. Skólinn fluttist frá Hólavelli og til Bessastaða, og Páll Mel- sted staðhæfði að á Bessastöðum hefði aldrei verið leikið. I Reykjavik var leikið þó skól- inn væri farinn þaðan, og það voru sjerstaklega leikir Sigurð- ar Pjeturssonar, sem sýndir voru. Það er kunnugt, að Bjarni Thórarensen ljek Hrólf með af- brigðum, og að Rask ljek kaup- mann Dalstæd, dönskumælandi kaupmann í Narfa. Það er líka kunnugt hve Henderson biskup, sem ferðaðist hjer, var hneyksl- aður á því prestsefni, sem ljek hjer á laugardagskvöld, og steig í stólinn næsta sunnudag, og að bekkirnir úr kirkjunni voru lán- aðir til að vera áhorfendabekkir, þar sem leikið var. Ekki var latínuskólinn fyr kominn aftur til Reykjavíkur, en skólapiltar tóku að leika sjón- leiki á islensku. í stif tamtmanns- húsinu hafði stundum verið leik- ið á dönsku. Skólasveinar höfðu í Reykjavík þá áhorfendur, sem vantaði á Bessastöðum. Skólinn bauð ávalt öllum áhorfendunum. Aðrir en boðsgestir komust ekki að. Þess vegna var það saga sem lengi lifði í Reykjavík, að skóla- piltar voru að leika Holberg. Fólkið stóð í þvögum og unn- vörpum fyrir utan skólann til "l|,"0 0-"lli",<tli,"0-"tI"-0-"llf"0-"lli.'0-"t|t.-0-"llt.,0-"tt<.-0-"lli"0-"tl."O þess að ná í einn geisla af dýrð- inni, sem fór fram þar innan dyra, og þegar búið var gekk einn af leikendunum út á tröpp- urnar, og nú ætluðu þeir að leika í annað sinn og nú mætti hver koma inn, sem vildi og horfa á meðan húsrúm leyfði. Þeir sem i'iti f yrir voru fóru inn, fyltu hús- ið, en leikendurnir ljeku leikinn aftur, og voru ekki búnir fyr en klukkan 2—3 um nóttina. Þeir lærisveinar Sveinbjarnar Egils- sonar mega eiga það, að þeir gerðu sitt til að íslenska bæinn, og skírðu með íslenskum nöfn- um kasserollur og konfýrur, sem þjónustukonur í bænum voru seinar að læra. — Annars má latínuskólinn eiga það hrós, að hann tók fyrstur upp sjónleiki hjer í bænum. Allar miðaldirnar var það svo að sjónleikir voru sýndir við þess háttar mentaset- ur. 1 skólanum er leikið enn, sem kunnugt er við og við. II. Yfirskriftin yfir leikhúsi í Ameríku. Yf ir dyrunum á Goodman leik- húsinu í Ameríku stendur: Til að endurmjja gamlar vitranir og fá nýjar. Það hittir nokkurnveg- inn tilganginn með leikhúsinu í miðdepilinn. Bærinn tók við af skólanum. .Tón Guðmundsson ritstjóri Þjóðólfs hafði stundað laganám í Höfn, og kom heim fullur af aðdáun fyrir bestu leik- urum Dana og konunglega leik- húsinu. Hann setti upp leikpall og upphækkuð sæti í samkomu- sölum Skandinavíu, og kostaði „Skríl" leikinn eftir Overskou borgaði hverjum leikanda, og slapp skaðlaust af fyrirtækinu. íslenska þýðingin þótti leikfje- laginu síðar vera nokkuð laus- leg. Hann gaf svo bænum Ieik- pall, upphækkun og leiktjöld. Á þessum palli voru leiknir nokkru síðar Útilegumenn Matthiasar Jochumssonar, Æfintýri á göngu- för á dönsku og ýms smaleik- rit. Þegar Útilegumennirnir voru leiknir, var Sigurður Guðmunds- son málari kominn heim og gerði hin ágætustu tjöld til leik- ritsins. Jeg sá Útilegumennina 1860. Jón A. Hjaltalín ljek Skuggasvein, með þessari drynj- andi röddu, sem flestallir al- múgaleikarar hafa tekið eftir honum siðan. Mjer þótti Skugga- sveinn sjálfur hinn dólgslegasti og það ætlaði leikarinn sjer a'ð vera. Matthias Jochumson ljek sjálfur Sigurð í Dal. Frú Guðrún Hjaltalín ljek Ástu, Þorsteinn Eg- iJsson Grasa-Guddu. Stúdentana ljeku þeir síra Tómas (á Barði síðar) og Þórður Guðjohnsen. Leiksviðin, sem voru útisvið voru máluð af Sigurði Guð- mundssyni málara, og mjer, sem var nýkominn úr sveitinni þótti sem jeg sæi þar heiðarland og og grasafláka með jöklum, og inn í helli Skuggasveins, þegar það átti að vera. Sýslumaðurinn, Lárenzíus var leikinn stirt, en maðurinn, sem ljek hann var hinn fyrirmannlegasti. Leikinn á því hlutverki bætti Guðlaugur Guðmundsson mjög um, í Glas- gow 1887. Og hafa menn haldið hans lcikaðferð oft síðan. Áhrifin, sem leikurinn hafði á mig, þegar jeg sá hann í fyrsta sinn voru mjög sterk, og ægileg. Jeg gaf mig alveg leiknum á vald, gleypti í mig allan þennan þunga söguleik með augum og eyrum. íslenskar þjóðsögur þekti jeg mjög vel, gömlu Sögunum var jeg vel kunnugur. Galdra- brennur vissi jeg töluvert um. Þessi volduga saga, sem fór fram þarna fyrir augunum á mjer var meira en jeg hafði gert mjer í hugarlund að til væri, og það setti djúp spor í mína meðvit- und hve sjónleikurinn er vold- ugt vopn og áhrifarikt. 1 sama sinni voru Andbýling- ar Hostrups leiknir á dönsku. Jeg sá það leikrit líka, og grun- aði af því, að til væri stúdenta- líf miklu frjálsara og ríkara, en það, sem við sáum hjer heima. Jón Guðmundsson var í sjöunda himni að því er virtist, og setti eldmóð í leikendur og áhorfend- ur, með hinu glaða klappi, sem hann vanalega byrjaði á. Þótt leutinant von Buddinge væri leik- inn eins og uppstrokinn varaleu- tinant þá ljetu binir eldri menn það ekki á sjer festa. Bjarna Johnsen rektor í latínuskólanum heyrði jeg segja með gleði og á- nægju, að það væri gott að geta lifað upp aftur nokkrar stundir af sínum eigin æskudögum. Þess- ir tveir heldri menn fóru í leik- húsið til að endurnýja gamlar vilranir og fá nýjar. Eitthvað þessháttar verður að vera erind- ið, sem hver fyrir sig á i leik- húsið. III. Leikir og skáldskapur. 1878 voruástæðurnarfyrirleiki i bænum breyttar mjög til hins verra. Sigurður málari var dáinn, Jón Guðmundsson var dáinn og Þjóðólfur í höndum Matthiasar Jochumssonar var ekki lengur leikhússblað, eins og hefði mátt kalla hann áður. Ekki var hægt að fá eina feralin málaða, svo vel væri. Frá 1878 til 1897, kom upp hvort leikfjelagið á fætur öðru; oftast voru stúdentar með í þeim, og sumir þeirra ljeku allvel og mcð góðum skilningi. En æfing- in sem þeir fengu varð árangurs- laus fyrir leiklistina, því þegar þcir voru búnir að leika einn eða tvo vetur, þá fengu þeir embætti og fluttu sig burt úr bænum. Guðlaugur Guðmundsson og Morten Hansen voru lengst riðn- ir við leiki þessi árin, þangað tii annar þeirra varð sýslumaður i Skaftafellssýslu, en hinn varð skólastjóri við barnaskólann, og áleit sjer ekki hæfa að leika skophlutverk, sem hann áður hafði leikið næstum eingöngu. Helstu leikritin, sem voru leik- in þessi ár voru „Æfintýri á gönguför", „Skuggasveinn", ,;MilIi bardaganna" eftir Björn- son, „Víkingarnir á Hálogalandi" eftir Ibsen, „Nýársnóttin", „Vest- urfararnir" eftir Matthías og fjöldi af smá leikritum eftir út- lenda höfunda, „Hellismenn" og „Hjá höfninni" eftir Einar Bene- diktsson. í útlendu leikritunum voru leikrit eftir Hostrup og Heiberg. A þessum árum kom það fyrir að bæjarstjórnin neitaði um leyfi til að leika, og tómthúsmennirn- ir í bæjarstjórninni höfðu það fyrir ástæðu, að einhverntíma hefði sjómaður selt af sjer skinn- stakkinn til þess að komast á sjónleik. Þeir, sem neitunina fengu sögðu um þetta: „Þeir eru að verja skinnstakkinn". Leikfjelagið byrjaði 1897, og hefir leikið síðan. Þeir karl- menn, sem byrjuðu, það voru þeir Kristján 0. Þorgrímss. á- gætur skopleikari að flestum þótti; Friðfinnur Guðjónsson, sem þá Ijek unga elskhuga frem- ur öðrum; Árni Eiríksson, sem var góður lundernisleikari, og ljek oft gamla menn, eins og Schwarz ofursta með snilld. Síð- ar komu svo Jens Waage, sem langan tíma var fyrsti og helsti lcikari fjclagsins, og leiðbeinari. Han valdi lika oftast leikrit eftir fyrstu árin. Síðar byrjaði Jón Aðils að leika, Andrés Björns- son, og nú að síðustu,þegarflestir þessir, sem nefndir hafa verið eru látnir, flutnir burtu eða hætt- ir, koma þeir Indriði Waage, Ágúst Kvaran, Brynjólfur Jó- hannesson og Valur Gíslason, auk fleiri. Þær konur, sem gengu í leikf jelagið voru þær Þóra Sig- urðardóttir, Stefanía Guðmunds- dótti'r og Gunnþórun Halldórs- dóttir. Siðar komu þær i það Guðrún Indriðadóttir og Emilía og Marta Kalman. 1917 eru þar cnnfremur frú Soffía Guðlaugs- döttir og síðast Arndis Björns- dóttir og nokkrar aðrar stúlkur. Upphaflega ljek leikfjelagið dönsk þýdd leikrit, þeir, sem þá rjeðu höfðu ekki trú á öðru. Marg- h' af leikendum þess álitu sjer ekki unt að leika íslensk leikrit Það mun hafa verið Jens Waage, sem rjeðist i að leyfa að „Skip- ið sekkur" væri tekið 1903 og það gekk sæmilega, svo rak hvert ís- lenska Ieikritið annað. 1907 kom „Nýársnóttin", 1908 „Bóndinn á Hrauni" eftir Jóhann Sigurjóns- son, 1909 „Stúlkan frá Tungu", 1910 „Þórólfur í Nesi", 1911 „Fjalla-Eyvindur", 1913 „Ljen- harður fógeti", 1914 „Galdra- Loftur", 1915 „Syndir annara", „Hadda Padda" og 1917 „Konungsglíman", 1919 „Skugg-
Beinir tenglar