FÁLKINN 41 ar", 1920 „Vjer morðingjar", 1924 „Stormar", 1925 „Dansinn í Hruna", 1927 „Munkarnir á Möðruvöllum", og 1929 „Dauði Nathans Ketilssonar". Sendiherr- ann frá Júpiter var ekki leikinn af Leikfjelaginu. Leikfjelagið hefir þannig með tilveru sinni og framkvæmdum dregið saman heilan sjóð af íslenskum leikrit- um, leikritin koma þá helst fram, þegar þörf ér fyrir þau. Að síð- ustu hefir það undir stjórn Ind- riða Waage sýnt tvo sjónleiki eftir Shakespeare, og gert það vel, og þetta hvorttveggja er nægilegt til þess að minning þess sje í heiðri höfð, hvenær sem þess verður minst. IV. Leikdómarnir. Á Norðurlöndum og í Ameríku, einkum í New York, skifta flest- ir þeim í tvo flokka, þá sem skrifa um leikhúsið, og þá sem skrifa um sjálfan sig, eða til þess að láta lesendur blaðsins sjá hverja snild þeir hafi til að bera. Hínir fyrnefndu eru leik- húsunum vinveittir, en hinir eiga ekki erindi þangað. 1 Danmörku í fyrra vetur las jeg i blaði, að leikdómararnir þar mundu eiga nokkurn þátt í því, að leikhúsun- um gangi ver en skyldi. Það hef- ur líklega verið vegna þess að Danir fengu Hannen Swaffer til að dæma um leikhúsin sin. Hann var Lundúnabúi, og þeir hugs- uðu, að dönsku leikhúsin þyldu samanburð við Lundúnáleikhús- in. Hannen Swaffer lýtti mjög dönsk leikhús, og bætti síðan við: „en jeg skil ekki nokkurt orð, sem sagt er". Að endingu skrifaði hann: „Nú má jeg ekki vera lengur í Höfn, því nú verð- ur mjer fleygt út úr hverju leik- húsi sem jeg kem inn í". Danir fengu þá annan Englending, sem ekkert orð skildi heldur, sem far- ið var með og hann vitnaði að Hannen Swaffer væri ekki leik- dómari í London, og að hann segði of mikið ilt um dönsku leikhúsin, og þá uppreisn ljetu leikhúsin sjer nægja. Sannast mun vera í málinu, að útbúning- urinn i dönsku leikhúsunum stendur langt að baki Lundúna leikhúsanna. Leikf jelagið hefir haf t litlu láni að fagna yfirleitt hjá leikdómur- um sumra blaðanna. í einu blað- inu, hefur maður, sem aldrei hef- ir komið inn fyrir nokkrar leik- husdyr, verið maðurinn sem dæmdi sýningar leikfjelagsins, og fann þær vanalegast ofur ljettar. Sá segir mest af Ólafi konungi, sem aldrei hefir sjeð hann nje heyrt. Þeir sömu sem lasta leiktilraunir f jelagsins hef ja Bíósýningar mjög hátt, því hinn ,>heimsfrægi" sá eða sú leiki þar sem dýrðlegast. Ef við, sem al- drei höf um heyrt þessarar lieims- frægu persónu getið, spyrjum, hvernig blaðið viti það, þá er svarið: „Okkur hefir verið sagt það". Mjer hefir komið til hugar, að Bíóin borguðu of fjár í aug- lýsingar og nytu þess, en þá mætti þó einhvern tíma falla sól- argeisli á leikfjelagið, því það borgaði 4000 krónur í fyrra vet- ur í auglýsingar, og aldrei hefir því verið úthúðað verr í einu hclsta dagblaðinu. — Ef leikfje- lagið væri svo lynt, gæti það hrópað upp „styðjið þið innlend- an iðnað", en það skoðar sig ekki sem iðnað. Mjer hefur verið send merkileg bók, sem heitir „The footlights across America". Höfundurinn hefir ferðast um alla Ameríku, og haft spurnir þar um, sem hann ekki hefir komið. Bíóin hafa í minni bæjum eyðilagt ferða- leikfjelögin. En enginn blettur í Ameríku, þar sem nokkur þús- und manns eru í nálægð hver við annan, þolir að sakna hins tal- andi sjónleiks, og mynda undir eins leikf jelag á staðnum, til að halda uppi sjónleikum. Þau eru a ýmsu þroskaskeiði, frá fjelög- um með 1000 dollara tekjum á ári, og upp í fjelög sem eiga leikhús og hafa 200,000 dollara lekjur á ári. Flest eru þau styrkt af bæjarfjelögum eða einstökum mönnum. Þessi höfundur, sem lieitir Kenneth Macgowan, skýr- ir frá því í bókinni, hvernig þess- um fjelögum er tekið. I Texas eru 60 leikfjelög, og þar eru 40 dagblöð. Maður hefur gengið í gegnum þessi 40 dagblöð i 4 ár, og ekki fundið eina einustu óþægilega grein um nokkura leik- sýningú þessara fjelaga. Fóik getur ekki verið án hins talaða sjónleiks, þess vegna er fásinna að hugsa sjer, að hann geti nokk- urn tíma fallið niður. Leikfjelagið hefur ekki æfin- lega átt upp á pallborðið í blaða- dómunum. Jeg man ekki ef tir því að Jens Waage væri nokkru sinni hrósað meðan hann ljek, þeir vissu að hann dó ekki af því, þó að hnýtt væri í hann. Hann gekk aldrei til blaðanna til að biðja um gott veður, eins og ein- stöku leikendur gerðu — svo hann fjekk ekki góða veðrið. Nú er eitt aðalblaðið á höttunum á eftir sumum íLeikfjelaginu.eink- um bestu kröftum þess. Við vit- um hvers vegna það er gert, og frá hverjum tilraunir blaðsins blaðsins stafa, o. s. frv. Það kemur öllum leikhússtjór- um saman um, að leikdómararn- ir geti eyðilagt veik leikrit með því að lasta þau, en þeim kemur lika saman um að gott leikrit geti þeir ekki eyðilagt í höndum leik- húsanna. David Belasco einhver frægasi og elsti leikhússtjórinn í New York heldur þessu síðara mjög fram eftir 30—40 ára reynslu. Þettta á alveg eins við hjer á landi, sem þar. I fyrra út- húðuðu þeir A. B. í Morgunblað- inu Nýársnóttinni og mjer, og því hvernig hún væri leikin, og lögðu sig fram eftir mætti, að segja sem fyrirlitlegastar sví- virðingar um þessa þrjá aðila, en þótt búið væri að leika hana 76 sinnum áður, þá var hún þó leik- in 15 sinnum í það skiftið, eða eins oft og mjög góðir sjónleik- ir cru leiknir í fyrsta sinn, sem þeir eru sýndir. Öll leikfjelögin í Ameriku stefna að því að fa reglulegt leik- hús til að leika í, og Ameríku leikhúsin stefna að því, eins og leikhúsin í Bretlandi og leikfje- lögin þar, að fá upp þjóðleikhús, styrkt svo af ríkinu, að það sje ekki eingöngu undir specúlation og kjörvísi almennings að taka leikrit, kosta þau og leika. Bandaríkjamenn eru bann- þjóð, og hafa miklu meiri frí- tíma ef tir að vinnutíminn styttist. öll þessi leikfjelög eru að bjóða þeim til þess að nota frítímann með hinu besta móti. V. Þjóðleikhúsið. It is a long way to Tipperary. Gömul ensk götuvísa. Þjóðleikhúsið verður mikið hús og sjerkennilegt. Það verður bygt í íslenskum stíl, eða það þori jeg að ábyrgjast að verður kallað svo, þegar frá líður. Hjer eru til myndir af flestum þeim leikhúsum, sem til eru í Norður- álfu, og stílhnn á því er alveg út af fyrir sig og sjerkennilegur. Nú þegar búið er að teikna það al- gert að innan, þá verða þar sæti á gólfi á palli og hliðarpöllum báðummegin fram með hliðun- um, fyrir Uðug 600 manns (624 —30), og þar eiga að verða grindastúkur fyrir leikendur. Á- horfendaplássið verður þvi bygt vel við vöxt fyrir þá Reykjavík, sem nú er, og líklega verður til 1970—80. Þegar leikhúsið er orð- ið of litið fyrir bæinn, þá má byggja efri pall í það, sem gert er ráð fyrir að taki 140 manns. Þá verður komið hjer leikhús, sem tekur alt að 800 manns, og það verður að líkindum nógu stórt þótt Reykjavík hefði 200— 250 þús. íbúa, en þá verður leikið á hverju kvöldi. Leiksviðið er rennisvið, og full- nægir hæst móðins krofum, þeg- ar það er komið upp. Það verður smíðað af útlendum bygginga- meistara, sem þekkir fullkomn- ustu rennisvið til hlýtar. Að leik- sviðið er byggt á þennan hátt er til þess að það sje einnig hægt að leika hin miklu gömlu mcist- araverk, sem ef til vill heimta 20 leiksviðsbreytingar á kvöldi. Þjóðleikhús, sem ekki gerir þess háttar tilraunir við og við, á ekki skilið að heita leikhús, nema að nafninu til. Önnur skyldan til, hvílir á þjóðleikhúsinu og það er að leika íslensk leikrit, sem eru frambæri- leg fyrir almenning, og þola fót- ljósin á leiksviðinu vegna þess hvernig þau eru samin til sýning- ar. Og leikhús, sem er verulega styrkt af ríkinu, eins og þjóðleik- húsið verður; eftir lögunum gengur skemtanaskatturinn til þess að halda sjónleikjum þar uppi verður að borga betur frum- samin leikrit, en fjelag sem lítinn styrk hefir, og ekki þolir kostnað. Vonandi blómgast þá leikritaskáldskapurinn á ný, og því spá jafnvel erlendir stjörnu- spámenn. En hún er löng leiðin til Tipp- erary, og þangað er langt að ganga. Þegar búið var að teikna og ákveða hvernig leikhúsbygg- ingin ætti að vera, kom það í ljós að hún yrði helmingi dýrari en giskað var á fyrir fram. Með þeim peningum ,sem nú eru fyr- ir hendi, og þeim skemtana- skatti, sem væntanlegur er árlega verður leikhúsbyggingin ekki fullger fyr en eftir 10, 11 eða 12 ár. Það munu fáir taka sjer það nær, hve langur sá tími er, en sá, sem þetta skrifar. En það er ekkert annað að gera, en horfa rólega fram á þessi 10 —12 eilífðarár, eða þá að trúa á kraf taverkið sem verði til þess að húsinu verði samt komið upp fyr, og taka svo þeim vonbrigð- um í ofanálag, ef kraftaverkið kemur ekki. — SkaSinn við bið- ina verður sá, aS ýntsir, sem barist hafa undir merkjum Tha- líu og Melpomene árum saman, verða fallnir frá eða uppgefnir áður en leikhúsið kemst upp. Jeg get ekki stilt mig um að benda á það, hvernig þjóðleik- húsinu verður komið af stað, þegar byggingu hússins er lokið. Þjóðleikhússnefndin, sem þá verður fer til kenslumálaráð- herrans, sem þá verður og segir til að nú sje húsið búið. Hún gerir tillögu um forstjóra fyrir leikhúsinu, og líklega um tvo ráðunauta fyrir hann. I samráði við þessa tvo menn fer hann svo að útvega leikendur fyrir kaup, sem þeim hefir komið saman um að leikhúsið geti boðið, og hann ræður fyrst um sinn að- eins til eins árs. Ef þessir menn vilja leikhúsinu hið besta, þá fara þcir til þeirra sem best hafa ieikið þó það sjeu mörg ár síðan og leita fyrir sjer, hvort þeir vilji gera samning við leikhúsið, og leika þar fyrir það, sem leik- húsið hefir ráð á að bjóða, og þessari leit halda þeir áfram þangað til þeir hafa fengið 10— 12 aðalleikendur við leikhúsið, og svo byrja þeir að semja við aukaleikara, sem þeir binda við leikhúsið með 900—1200 krón- um á ári, en sem eiga að ganga fram í skörðin, eða upp í aðal- leikendatöluna síðar. Ekkert leik- hús, sem á að fylla 2—3 kvöld í viku og leikur sjónleikinn 3—4 kvöld kemst af með minna en 20—24 leikendur. Eitt verður ávalt vafasamt, og það er hvort leikhús í ekki stærri bæ, en Reykjavík er nú, getur haft hljómsveit til að skreyta sig með nema stöku sinnum, þó það sje styrkt.
Beinir tenglar