44 F A L K I N N 0-'%.'©''%.'0'*%''0''Vjí.'0',%.'0'^,©'"H^O''Wí'-0',%''0^ !•••,-¦ ? I "" ¦•''¦ ¦ •""¦'"¦¦ '* l SamuinnuhrEyíingin á Islandi. i 1 C-"Hi'- O'-'in- O-"^-' 0-"Hf &-"Hi.-^-,'lif«-»lli^0-"Ui.-9-"lh'-0--'lb'- ©*"fi Samvinnuhreyfingin hefir ver- ið merkur þáttur og áhrifaríkur í þjóðmenningarsögu og viðreisn íslendinga á öldinni, sem leið og það sem af er þessari öld. For- sögu samvinnufjelaganna má rekja langt aftur í síðastliðna öld. Hófust þá samtök bænda víða um land, um að beita sam- eiginlegum ráðum til þess að draga nokkuð úr okri og yfir- gangi danskra selstöðukaup- manna, sem urðu um skeið ein- valdir í verslunarefnum á landi hjer, eftir að einokunarverslun Dana var að fullu hrundið. Sam- tök þessi hnigu að þvi einu, að efna til samkepni milli kaup- mannanna um verðtilboð. Með verslunarhlutaf jelögunum við Húnaflóa* og Eyjafjörð* á ofanverðri síðastliðinni öld mátti telja að lirundið væri til veru- legra muna illræmri yfirdrotnun danskra selstöðukaupmanna norðanlands. Og þó hvorugu fje- laginu entist aldur til langframa, var forganga þeirra hin merki- legasta og átti drjúgan þátt i að greiða götu samvinnuf jelaganna, sem á eftir komu. Eftir Jónas Þorbepgsson. '47.-0 ^flf1.-0''*lfc'0'"ííi.'0'"«^0-'«(i.'0"íífO'"rí<i'0^/fi.'0-wííi''0'"^''0 um,* og Sigurður Jónsson ráð- herra í YstafelU. Fyrsta kaupfjelag landsins, bygt á hreinum samvinnugrund- velli, hófst í Suður-Þingeyjar- sýslu árið 1882. Forgöngumað- ur fjelagsins og fyrsti fram- kvæmdastjóri var Jakob Hálf- dánarson bóndi a Grímstöðum við Mývatn. Fjelagið var i fyrstu pöntunarfjelag einvörðungu og greindist í nokkrar sjálfstæðar deildir. Starfaði fjelagið á hrein- um lýðræðisgrundvelli. Samtök- in voru bygð á gagnkvæmri til- trú fjelagsmanna og sameigin- legri ábyrgð þeirra fyrir fullum skilum. Samtök þessi voru risin af ríkri hjeraðsnauðsyn, enda sprottin algerlega úr islenskum jarðvegi og um sumt einskonar frumsmíð á sviði fjelagsmála, sniðin eftir landsháttum og á- stæðum þeirra tíma. Þessi byrjunarsamtök skutu þegar greinum til næstu hjeraða og risu upp á næstu árum f jelög um Þingeyjarsýslur og Eyjaf jörð. Merkastir f jelagsmalafrömuðir Þingeyinga á þessu tímabili, aðr- ir Jakob Hálfdánarson, voru þeir Jón alþm. Sigurðsson á Gaut- löndum, synir hans, Pjetur rað- herra og Steingrímur sýslumað- ur, sjera Benedikt Kristjánsson prestur í Múla, Einar alþm. Ás- mundsson í Nesi, Benedikt Jónsson bókavörður frá Auðn- Skömmu eftir að samvinnu- f jelögin risu upp í Þingeyjarsýslu hófst ný alda i Dölum vestur. Mestur frömuður þeirrar hreyf- ingar var Torfi Bjarnason skóla- stjóri i Ólafsdal. Hafði Torfi dvalið erlendis og hlotið þar kunnleik nokkurn af þessari f je- lagsmálagrein, en var sjálfur ó- sjerplæginn hugsjónamaður. í Dölum og næstu hjeruðum var jarðvegurinn undirbúinn af starf- semi „Fjelagsverslunarinnar við Húnaflóa", sem hafði undir alt svæðið frá Skagafirði og í Dali suður. — Dalafjelagið náði og fljótt víðáttumikilli útbreiðslu og starfaði á öllu svæðinu um Dali, mestan hluta Snæfellsnessýslu, austanverða Barðarstrandarsýslu, Húnavatnssýslu vestanverða og alt norður um Strandir. — Síðar reyndist stjórn fjelagsins og framkvæmdastarfsemi þung í vöfum. Klofnuðu þá smærri fje- lög út úr aðalf jelaginu. Eiga flest fjelög á þessu svæði ætt sina að rekja til Dalafjelagsins. Torfi Bjarnason átti frum- kvæðið að stofnsjóðsmyndunum í islenskum samvinnufjelögum og lagði þar með grundvöll að framtíðarsjálfstæði og öryggi f je- laganna. — Auk Torfa Bjarna- sonar koma margir menn við sögu fjelagsmálanna á þessu svæði. Skömmu eftir aldamótin síð- ustu hefst ný alda i f jelagsmálum bænda í Eyjafirði. Frömuður hennar er Hallgrímur Kristins- son. Árið 1906 umsteypir hann lögum og skipun Kaupf jelags Ey- firðinga, er hafði þá um tvo tugi ára starfað sem póntunarfjelag og ekki hlotið verulegan þroska, enda var komið fast að fjelags- slitum, er Hallgrímur grípur inn í. Hafði Hallgrímur Kristinsson, að áeggjan Páls Briems amt- manns, kynt sjer samvinnumál Dana, sem voru um þær mundir og eru enn ein mesta samvinnu- þjóð Norðurálfunnar. Skipulag það, er Hallgrímur tók upp, er kent við frumherja hreyfingar- innar, vefarana í Bochdale og kallað Bochdale-skipulagið, en fjelögin öðru nafni sölufjelög, til aðgreiningar frá pöntunar- fjelögunum. Höfuðmunur á starfsemi fjelaganna er sá, að þar sem pöntunarfjclögin leggja megináherslu á lágt vöruverð a hverjum tíma, hlíta sölufjelög- in fremur almennu gangverði en úthluta ársarði af viðskiftum f jelagsmanna og kosta kappsum myndun sjóða. — Bochdale- skipulagið reyndist mjög sigur- sælt, ekki einungis í Eyjafirði, heldur varð það úr þessu fyrir- mynd um skipulag þeirra f jelaga, er siðar risu upp. Hafa og mörg eldri fjelög tekið upp skipulag þess. Kaupfjelag Eyfirðinga er nú stærst og efldast samvinnufjelag á landinu. Hafa Eyfirðingar ver- ið hepnir með eftirmenn Hall- grims Rristinssonar, Sigurð bróð- ur hans og nú síðast. Vilhjálm Þór framkvæmdastjóra fjeíags- ins. Sigurður Kristinsson núver- andi forstjóri Sambands ís- lenskra samvinnufjelaga, varð snemma önnur hönd bróður síns, tók við af honum forstöðu K.f. Eyf. og síðar við forstöðu Sam- bandsins við lát Hallgríms 1923. — Vilhjálmur Þór er einhver færasti og ötulasti maður í starfs- mannaliði fjelaganna og hefir stigið djarfari spor en aðrir menn um að færa út starfsemi sam- vinnunnar inn á framleiðslusvið- ið. Enda hefir f jelagið tekið mjög örum vexti á síðustu árum. I þann mund er gerðust þeir atburðir, sem nú var lýst, hófst mikil fjelagshreyfing sunnan- lands. Beis þá upp Sláturfjelag Suðurlands, sem hefir hlotið út- breiðslu um alt Suðurland frá Breiðamerkursandi og um Borg- arfjörð, Mýrar og alt vestur á Snæfellsnes. Koma þar við sögu ýmsir mcrkir menn og ma nefna Ágúst Helgason bónda í Birtinga- holti, sem hefir verið formaður f jelagsins frá öndverðu. ög fram á þennan dag, Hannes Thoraren- sen, sem var um langt skeið framkvæmdastjóri fjelagsins, Björn Bjarnason, bónda í Grafar- holti, sem hefir verið ötull liðs- maður þessa málefnis, Helga Bergs núverandi framkvæmda- stjóra fjelagsins og marga fleiri. Er hjer nú gefið stutt yfirlit um helstu vaxtarskeið í sögu samvinnunnar á landi hjer og mætti nefna þau Þingeyska tíma- bilið, Eyfirska tímabilið, Vest- urlandstímabilið og Suðurlands- tímabilið. Auk þeirra fjelaga, sem hjer hafa verið nefnd, risu upp a þessu tímabili fjelög víðsvegar um land, í Skagafirði, Borgarfirði, á Suðurlandi um Austurland og Vestfirði. * „Fjelagsvcrslunin við Húnaflóa" og „Gránufjelagiö". J. p. ' Hann gaf samtökunum nafnið „Kaupfjelag Þingeyinga". J, P, Snemma á árum samvinnu- hreyfingarinnar gerði vart við sig sú skoðun, að fjelögunum væri nauðsyn á, að taka höndum saman og mynda með sjer sam- band. Arið 1895 komu saman á Alþingi nokkrir af helstu oddvit- um samvinnunnar i landinu og mynduðu einskonar andlcgt sam- band fjelaganna. Var meginætl- un þeirra samtaka sú, að kynna landsmönnum stefnuna og hvetja til aukinna aðgerða. Jafnframt var ákveðið að gefa út timarit fyrir fjelögin. Nefndist það „Tímarit kaupf jelaganna" og var Pjetri frá Gautlöndum fahð að annast um útgáfuna. Var rit þetta fyrsti vísir að sjerstöku málgagni fjelaganna, en af þvi komu út aðeins tvö hefti; hið síðara árið 1897. Brátt fanst það á, að samtök þessi náðu of skamt og að nauð- syn bar til sameiginlegrar versl- unarstarfsemi fjelaganna. Árið 1902 hjeldu Þingeyingar fund í Ystafelli 20. febr. Voru þar mætt- ir fulltrúar úr f jelögunum í Þing- eyjarsýslum. Var þar stofnað „Sambandskaupfjelag Þingey- inga", er síðar hlaut nafnið „Sambandskaupfjelag íslands" og loks núverandi heiti „Sam- band íslenskra samvinnufjelaga" Á þessum fundi var ákveðið að gefa út „Tímarit fyrir kaupfje- lög og samvinnufjelög", er síðar hlaut nafnið „Tímarit ísl. sam- vinnufjelaga" og loks nafnið „Samvinnah". Gerðist Sigurður Jónsson ritstjóri þessa tímarits og gegndi því starfi, uns hann tók sæti í stjórn landsins. — Þá tók við ritinu Jónas Jónsson nú- verandi dómsmálaráðhérra. Bit- stjórn tímaritsins hefir nú með höndum Þorkell Jóhannesson magister frá Fjalli. — Snemma á árum hreyfingarinnar ferðaðist Sigurður í Ystafelli nálega um alt Iand og flutti fræðandi fyrir- lestra um stefnuna. Stofnun Sambandsins i Ysta- fehi var einn af merkustu við- burðum í sögu samvinnunnar. Af vísi þeim spratt sá meiður, er síðar skaut greinum um land alt. Árið 1912 kom sá maður til sög- unnar í starfsémi Sambandsins, er hratt fram sameiginlegum málefnum fjelaganna meira en nokkur annar maður fyr og síð- ar, en það var Hallgrimur Krist- insson. Gerðist hann fyrst erind- reki Sambandsins við vörusölu erlendis og kaup á erlendum varningi fyrir f jelögin. Árið 1917 flutti Sambandið höfuðstöðvar sinar til Reykjavíkur og bygði á næstu árum hús sitt á Arnarhóls- túni. Gerðist Hallgrimur Kristins- son forstjóri Sambandsins og vann að málefnum fjelaganna af frábærum eldmóði og skörungs- skap alt til banadægurs. — Formenn Sambandsins voru þeir Pjetur ráðherra og Steingrímur bróðir hans, en Pjetur þó lengst og til dauðadags. — Núverandi formaður Sambandsins er Ingólf- ur alþm. Bjarnason í Fjósatungu. Þegar Sambandið flutti aðsetur sitt til Reykjavíkur árið 1917, voru í því aðeins 15 fjelög. í árs- lok 1929 voru þau 39, en fje- lagsmenn töldust samtals 7.500. Verslunarvelta fjelaganna var, árið 1928, samtals um 15 miljón-
Beinir tenglar