48 F A L K T N N Sjávarútvegurinn. „Þeir Flóki sigldu vestur yfir Breiðafjörð, ok tóku þar land, sem heitir Vatnsfjörðr, við Barðaströnd. Þá var fjörðurinn fullr af veiðiskap, ok gáðu þeir eigi fyrir veiðum at fá heyjanna, og dó alt kvikf je þeirra um vetr- inn..." Þetta er upphaf islenskrar fiskveiðasögu. Og lengstum hef- ir fiskveiðum Islendinga verið svo varið, að sömu mennirnir stunduðu veiðiskap og gættu hey- anna, — höfðu lífsuppeldi sitt bæði af sjó og landi. Landnáms- menn hafa flestir kunnað vel til fiskveiða frá Noregi og þegar hingað kom reyndist hafið mun auðugra en þeir höfðu átt að venjast, því að hjer hefir fiski- gengdin verið afar mikil við hið ónumda land. Hinsvegar hafa menn tæpast talið sjer fært, að byggja vonir sinar á sjónum ein- göngu; til þess voru veiðitæki og skipakostur hvorugt nógu full- komið. Þeir, sem við sjóinn bjuggu hafa notað hann sem varasjóð, einkum þá tíma árs, sem búskaparannir voru minstar, og snemma mun það hafa orðið siður, að senda menn til sjóróðra frá þeim bæjum, sem ekki lágu að sjó. í fornum sögum og annálum má víða finna ýmiskonar fróð- leik um aflabrögð Islendinga fyr á öldum. Allar líkur eru til, að skreið og lýsi hafi verið flutt úr landi þegar i lok 14. aldar og þá helst til Noregs. Og útflutningur fisks ýtti vitanlega undir auknar sjósóknir, þvi að mikils virði var að framleiða alt það, sem hægt var að selja fyrir útlenda vöru. Efnaðir bændur gerðu út skip, fleiri en eitt og keyptu sjer mann- afla á þau, ef fleiri þurfti en heimilismennina. Og góð sönnun þess, að fiskveiðar hafi verið arðberandi hjer á landi fyrir siða- skifti er það, að biskuparnir og ríkir klerkar lögðu stund á út- gerð, hjeldu úti skipum og náðu afnotarjetti af ýmsum bestufiski- verum landsins og leigðu aftur sjómönnum gegn afgjaldi, sem Vjelbáturinn „Skírnir" aflaði á næstsíðustu vertið í Sandgerði 988 skip- pund og varð hlutur háseta 3168 kr. greitt var i fiski. Að fiskurinn hafi snemma orðið verslunarvara innanlands má marka af því, að fiskurinn var verðeining í marg- ar aldir og jafngiltu tveir fiskar einni alin vaðmála. Um sama leyti, sem talið er að útflutningur fisks hafi byrjað hjeðan af landi, hefjast fiskveið- ar útlendinga hjer, þ. e. í lok 14. aldar. Voru það einkum Hollend- ingar, Bretar og Þjóðverjar, sem hingað sóttu. Og alla 16. öld höfðu Englendingar leyfi kon- ungs til þess að veiða hjer ó- hindraðir og reka verslun við landsmenn og hjelst þetta þangað til einokunin skall á, í byrjun 17. aldar. Framan af þeirri öld virð- ast Islendingar hafa stundað út- veg af talsverðu kappi og mun sú skýring á, að harðfiskurinn hafi verið besta varan, sem þeir gátu boðið einokunarkaupmönn- unum. En brátt hnignaði þessu eins og öðru, við f jötra verslun- arkúgunarinnar og hefir ástand- ið verið aumt í þessum efnum um miðja 18. öld, er Skúli Magnússon skrifaði konungi og telur fiskiveiðarnar komnar í kalda kol, sökum veiðarfæra- skorts landsmanna og ónýtra báta, sem vart mátti hætta sjer á út úr f jarðarmynnunum. Hamp í færi ljet verslunin vanta, svo að menn urðu stundum að not- ast við færi spunnin úr ull. Kon- ungurinn tók vel i tilmæli land- fógeta og lagði fram fje til um- bóta, sendi hingað þilskip tvö og menn til þess að kenna Islend- ingum bátasmíðar og á seinni hluta 18. aldar voru verðlaun veitt þeim, sem gerðu út skip til veiða. Lika voru þá net send til landsins, sem vel höfðu reynst i Noregi, en hjer hafði nær ein- göngu verið veitt á færi. En ekk- ert dugði, menn voru huglausir og duglausir og skorti alla getu til framfara. Fiskurinn var nær eingöngu fhittur út hertur á þessu tímabili og nam útflutn- ingurinn 5000—6000 skippund- um á ári. En vert er að veita þvi athygli, að frá árinu 1743 vex út- flutningur saltfisks úr tæpum 300 skippundum upp í nær 2600 skip- pund á næstu fjörutíu árum. Má segja, að þá hafi byrjað útflutn- ingur þeirrar vöru, sem nú gerir garðinn frægastan. Fyrir 127 árum var gert út fyrsta þilskipið á fiskveiðar, sem var íslendings eign og fjölgaði þeim svo fram á miðja öldina, að þau voru orðin 25 þá. En lang- mestur hluti skipastólsins var opnir róðrabátar. Er talið að ár- ið 1823 hafi 2175 fiskiskip (bát- ar) verið til í landinu, 3500 árið 1853 en 3200 árið 1876, auk 58 þilskipa. Fiskútflutningurinn óx mjög á 19. öld; að vísu var harð- fisksútflutningurinn ekki nema tæpur helmingur að jafnaði við það, sem verið hafði næstu öld á undan, en saltfisksútflutning- urinn, sem verið hafði rúm 2000 skippund árið 1806 var orðinn nær 14.000 skippund 1840 og 21.000 skp. árið 1855 og fór smá- vaxandi áfram undir Iok aldar- innar. Þá hefst nýtt tímabil í fiski- veiðasögunni, tímabil, sem heita má að sje undir lok liðið nú þeg- ar. Þá fara menn að kaupa kútt- erana ensku og gera þá út. Skip þessi voru yfirleitt góð og miklu stærri en fiskiskip þau, sem menn höfðu átt að venjast og þótti þetta hin mesta framför. Af Reykvíkingum er einkum Geir heitinn Zoega kendur við þetta nýmæli og á Isafirði Ásgeir heit- inn Ásgeirsson. Fjölgaði skipum þesum óðfluga og voru smærri og stærri þilskip orðin um 150 alls um aldamót. En þá hnign- aði þessum útveg skyndilega aft- ur og á fáum árum hurfu þessi skip nær gjörsamlega úr sög- unni. Voru þau flest seld til Fær- eyja og hefir verið haldið til ís- landsveiða og eigi allfá borið beinin við strendur þessa lands. Sum þeirra halda ennþá íslensku nafni og eru eins og rödd frá lið- inni tíð þegar þau koma hingað á höfn til þes að selja afla sinn. Næst gerast þau tiðindi, að vjelaorkan er tekin í þágu fiski- veiðanna og hefir þetta valdið meiri breytingu en nokkuð ann- að, sem skeð hefir frá upphafi íslenskrar fiskiveiðasögu. Árið 1903 kemur fyrsti vjelbáturinn til landsins og þó að vjelbátarn- ir væru dýrir, var þó kleift að eignast þá, án þess að stofna um þá fjelagsskap. Árið 1914 var vjelabátaflotinn orðinn yfir 400, en af því voru aðeins 23 yfir 12 íslenskur togari að veiðurn. Nýtísku diesel-togari, yfir 1000 smálestir að stærð.
Beinir tenglar