F A L K I N N 49 smálestir að stærð. Síðan hefir þeim f jölgað, ekki síst stóru bát- uniim. En hinsvegar fækkaði róðrarbátum svo, að 1914 voru þeir eki orðnir nema 986. Hagn- aðinn af breytingunni má ráða af því, að fyrir 50 árum var tal- ið að 400 róðrabáta með 2200 manna áhöfn þyrfti til þess, að afla 5500 skippunda af fullverk- uðum fiski. En sama afla geta 12 vjelbátar með 100 manna á- höfn (eða 2 togarar með 50 manna áhöfn) náð í meðalári. Árið 1904 voru fyrstu togar- arnir keyptir til íslands. Það munu hafa verið litil og ófull- komin skip og líklega hefir sæmilega reynslu skort um rekst- ur þeirra. Þessi fyrirtæki fóru bæði i hundana, en 1906 var elsta núlifandi togarafjelagið íslenska stofnað. Það var Alliance og kom fyrsti togari þess „Jón Forseti" hingað 1907 og byrjaði veiðar. Er þetta upphaf togaraaldarinnar. Útlendingar höfðu þá haft tog- ara hjer við veiðar í allmörg ár, en Islendinga skort getu og á- ræði til þess að taka upp aðferð- ina. Skipin voru dýr, og peninga hvergi að fá til slíkrar nýbreytni fyr en íslandsbanki tók til starfa. Árið 1907 var fjelagið „ísland" stofnað og keypti það fyrsta tog- ara sinn, „Mars" sama ár. Síð- an bættust fleiri og fleiri i hóp- inn og má þar einkum nefna „Kveldúlf", sem jafnan hefir staðið framarlega í þvi, að hafa stór og fullkomin skip til veið- anna, og mun vera eitt stærsta framleiðslufyrirtæki landsins. Ár- ið 1909 voru togararnir orðnir 5, 1911 10, 1912 20 og hafði tal- an þannig ferfaldast á þremur ár- um. Næstu árin voru þeir i kring- um 20, þangað til 1918, að út- gerðarmenn neyddust til að selja helming skipastólsins, 10 skip til Frakklands. Undir eins og ófriðn- um lauk sömdu f jelögin, sem selt höfðu skip sín, um kaup á nýj- um skipum og nýstofnuð fjelög líka, svo að á næstu árum fjölg- aði togurunum gífurlega og voru orðnir 47 árið 1925. En mörg þessara skipa voru dýru verði keypt, kreppan skall á og fisk- verð fór niður fyrir allar hell- ur og urðu þá ýms hinna nýju fjelaga, sem ekki stóðu á göml- um merg, fyrir skakkaföllum, sem þau hafa ekki náð sjer eftir ennþá. Útgerðarkostnaður hefir líka vaxið stórkostlega, fiskverð- ið var stopult og yfirleitt Var út- vegurinn orðinn miklu áhættu- meiri, en verið hafði fyrir stríð. En hinsvegar má nefna, að Is- lendingar munu nú eiga vand- aðri og nýrri skipastól togara, en nokkur önnur þjóð veraldar, því hann. er allur sem nýr og skipin smiðuð í samræmi við ströngustu kröfur. Á árunum 1914—22, mestu byltingarárunum, sem yfir heim- inn hafa dunið fjölgaði togurun- iun úr 19 upp í 31 (frá 1918 úr 10 í 31), vjelskipum yfir 12 smá- lestir úr 19 í 140, en seglskipum fækkaði úr 109 i 41. Það voru Englendingar, sem kendu Islendingum að veiða þorsk með botnvörpu og eins má segja, að síldveiðar höfum við lært af Normönnum. Norð- maðurinn Otto Wathne var í rauninni fyrsti maðurinn, sem sýndi fram á, að það borgaði sig að veiða síld hjer við land; var það um 1880. En það er ekki fyr en á siðustu áratugum, að sildveiðarnar verða verulega stór þáttur í útveginum. Árið 1918 var síldveiðin aðeins 71.335 hektó- litrar, 1925 varð hún 431.000 hl., 1927 hefir hún orðið hæst, nfl. 837.200 hl, 1928 682.000 hl. og 1929 000.000 hl. Það er einkum eftirtektarvert við sildveiði síð- 18,5% upsa. Hjá seglskipum pg stórum vjelbátum nam þorskur- inn 76% af aflanum, en 68,4% hjá smærri vjelbátum og 50% hjá árabátum. Þessar hlutfalls- tölur eru nokkuð breytilegar frá ári til árs, en munu fara nokk- uð nærri meðallagi. Áður hefir verið sagt frá út- flutningsmagni fisks frá íslandi á 18. og 19. öld. Að síðustu skulu birtar nokl:rar tölur er sýna, hvernig sjávaraflinn hefir farið sívaxandi á síðustu árum. Ár Smál. Fullv. skp, 1918 ... 52171 144919 1919 ... 65134 180928 1920 ... 69996 194433 1921 ... 73837 205103 1922 ... 89643 249008 1923 ... 87789 243858 1924 ... . 131860 366278 1925 ... . 135342 375950 1926 ... 98058 272384 1927 ... . 347766 1928 ... . 417273 ur samanburðurinn islenska skip- inu glæsilegan sigur. Hitt atrið- ið og ekki það síðra er það, að miðin kringum Island munu nú vera auðugustu fiskimið í heimi; er þetta rökstutt af fræðimönn- um. Þó veiðiskapur Islendinga sje mikill, þá er það, sem þeir draga úr sjó árlega ekki nema brot af því, sem er veitt við ís- land. Á umliðnum öldum stund- uðu erlend skip hjer jafnan veið- ar, t. d. voru hjer að jafnaði á þriðja hndrað franskar skútur á seinni hluta 19. aldar og undir aldamótin fór togarafloti Breta að venja hingað komur sinar, síðan hafa togarar Þjóðverja, Frakka og Hollendinga bæst í hópinn og nú síðast italskir og spánskir togarar. Hversu lengi miðin þola þessa aðsókn verður ekki úr skorið, en mönnum er Skonnortan „Gylfi", eign Geirs heitins Zoega kom hingað til lands 1877 ogþóttieitt hið fegursta fiskiskip landsins á sinni tið. ustu ára, að stórvaxandi hluti af veiðinn fer í bræðslu, en útflutn- ingur saltsíldar hefir minkað, vegna hinna erfiðu markaða og áfalla þeirra, sem síldarútflytj- endur hafa í sumum árum haft af framleiðslunni. Markaður fyrir síldarmjel og -olíu þykir miklu tryggari. Árið 1928 tók ríkið all- an útflutning og sölu síldar er- lendis í sínar hendur og á þessu ári tekur til starf a á Sigluf irði ný síldarverksmiðja, reist fyrir rik- isins f je. Flestar síldarbræðslurn- ar, sem fyrir voru eru eign út- lendinga. Þorskurinn er sú fisktegund, sem mestu ræður um afkomu sjávarútvegsins, því að hann er aðal útflutningsvaran og sú verð- mætasta. Árið 1922 skiftist afli þannig eftir fiskitegundum. Tog- ararnir fengu 47,6% þorsk, 16,7% smáþorsk, 11,4% ýsu og Það sem af þessu ári hefir afli verið svo mikill, að ætla má að ársaf linn verði hærri en nokk- urntíma fyr. Enda hefir skipum fjölgað, einkum línuveiðagufu- skipum, sem nú þykja svo hent- ug til veiða hjer og hafa rutt sjer mjög til rúms á siðustu árum. Að tiltölu við fólksfjölda eru íslendingar orðnir mesta fiski- veiðaþjóð í heimi og hvergi mun meiri eða eins mikill meðalafh liggja eftir manninn og hjer á landi. Ber tvent til, bæði það að Islendingar reka útveg sinn með nýjustu skipum og áhöldum og fylgjast vel með öllu því, sem útgérðinni má til hagsbóta verða, enda eru landsmenn sjómenn á- gætir og aðsætnir fiskimenn. Þegar borinn er saman afli ís- lenskra og útlendra togara á sömu miðum og sama tima gef- það áhyggjuefni hve mikið sækir að og eitt aðaláhugaefni Islend- inga er það, að alþjóðasamning- ur náist um friðun stærri hrygn- ingarsvæða við landið, en hingað til- Síðan Islendingar fóru sjálfir að gæta landhelginnar má telja að hún sje stórum betur varin en áður var. Síðan hin mikla umbótaöld hófst í útvegi upp úr síðustu alda- mótum finst mörgum, sem sagan af Flóka, sem vitnað var til i upphafi þessarar greinar, sje að endurtaka sig. Að þjóðin hafi ein- blínt svo á útveginn, að hún hafi gleymt að „fá heyjanna" og slegið slöku við landbúnaðinn. Vist er það, að landbúnaðurinn hefir átt erfitt uppdráttar á sið- ustu áratugum, en sú viðreisn sveitanna, sem nú er að hefjast á einmitt tilveru sina að þakka s j ávarútveginum,
Beinir tenglar