50 F A L K I N N Iðja og iðnaður. Þvi hefir löngum verið við brugðið að íslendingar væru „klaufar í höndunum". Þó er þetta ekki allskostar rjett, eins og menn geta sannfærst um með því að líta inn á forngripasafnið og líta þar á ýmsar menjar lið- inna alda, er sanna, að jafnan hafi til verið á Islandi hagleiks- menn í ýmsum greinum. Hitt er annað mál, að til sjeriðju hafa Islendingar löngum verið ófúsir, og er kröfurnar uxu til ýmsra framleiðslutegunda skildist þjóð- inni ekki, að betra er að afla þess heima, sem hægt er að fá, úr inn- lendu efni, en að kaupa það frá útlöndum. Ullariðnaður var sú greinin, sem íslenskum umbótamönnum varð fyrst starsýnt á. Þeim reynd- ist ljett að sanna, að það væri aumingjaháttur að senda ullina óunna til útlanda og kaupa það- an aftur dúka og prjónles, sem hafði margfaldast í verði — mið- að við þyngd ullarinnar. Þrem- nr árum f yrir aldamót var stof n- tið sjmna- og kembistofa fyrir ull við Glerá í Eyjafirði; er hún til en n i dag og heitir Gefjun, og b.efir náð miklum vinsældum í landinu. Um líkt lej'ti var sams- konar fyrir tæki komið á fót á Álafossi í Mosfellssveit. Rjeði það það vali staðanna, að þeir höfðu vatnsmagn, sem hentugt var til virkjunar. Verksmiðja hafði og verið sett við Reykjafoss í Ölfusi, en hún lagðist niður. Er það ein- kennilegt að tvær síðastnefndu stöðvarnar voru settar við heitar ár. I þá daga hjeldu menn að atn magn í köldum ám væri ó- A '•"'•" m ve«na f^o-'a. i___^ua.^-iiDllh^iU.l ~\J. aii var stofnselt í Reykjavík og nolaði eim til reksturs, en fyrirtækið gaí'st ekki vel; brann klæðagerð- in snmarið 1907 og var þá end- urreist í steinhúsi, sem nú er orð- ið fiskþurkunarhús. Enn má nef na klæðaverksmiðjuna „Fram- tíðin" í Reykjavík, eign Boga Þórðarsonar, sem áður hafði ver- ið eigandi „Álafoss". Gosdrykki í'óru menn að gera hjer á landi fyrir aldamót síð- ustu; þótti það óþarfi, að fiytja inn vatn frá útlöndum. Braut- ryðjandi á því sviði var Jón Þór- arinsson, síðar fræðslumálastjóri og hjet gosdrykkjagcrð hans KaJdá. Lagðist hiún niðttr nm skeið en er nú haldið áfram af fjelaginu „Nói", sem rekur iðju í þessari grein og fleirum. Úti á landi risu upp gosdrykkjagerðir og hjer í Reykjavík stofnaði Gísli heitinn Guðmundsson, sem meðan hans naut við var mest óþreytandi frömuður íslenskrar iðju, gosdrykkjagerðina „Sani- tas", sem starfar enn. Einn af Gísli Guðmundsson, gerlafræðingur. fyrstu aðstoðarmönnum hans var Tómas Tómasson, núv. eigandi Ölgerðarinnar „Egill Skalla- grímsson", sem hefir að mestu rýmt úr vegi hjer á landi þeim ir síðustu aldamót varð brýn nauðsyn á, að eignast stöð, sem annast gæti viðgerðir og jafnvel smíði slíkra skipa. Var þá hluta- fjelag myndað fyrir forgöngu Tryggva Gunnarssonar og „Slipp- uriim" stofnaður. Síðan hafa m. a. bæst við smiðastöð Bárðar Tómassonar á ísafirði og Magn- úsar Guðmundssonar í Reykja- vik. Fyrstu smíðaverksmiðjuna stofnaði Jóhannes Reykdal í Hafnarfirði árið 1903 og tveim- ur árum síðar var „Völundur" stofnaður í Reykjavík. Þótti nýj- ung að þessum fyrirtækjum, sem gerðu með vjelum það, sem áður hafði verið gert í höndunum. í húsgagnagerð reis upp Jón Hall- dórsson & Co árið 1908. Eru þessi fyrirtæki brautryðjendur hvert í sinni greín og njóta mikils álits, þó nýir menn hafi bæst í hóp þessara iðjugreina. Vjelaverkstæði hlutu óhjá- kvæmilega að sigla í kjölfar eim- Netahnýtingavjel á Álafossi. öltegundum, sem hún framleiðir. Býr ölgerðin jafnframt til gos- drykki. Þess má gela til fróðleiks, að starfstímabil Skúla fógeta i ís- lenskri sögu færði landsmönnum margt nýtt í iðnaði, þó fæst af því yrði til langframa. T. d. gekst Magnús Ketilsson sýslumaður fyrir því, að farið var að vinna salt á Reykhólum á Barðaströnd árið 1854, og síðar var þetta reynt i'i ísafirði og Reykjanesi. Brenni- stein var byrjað að vinna í Hlíð- ar- og Fremrinámum 1824 og á Reykjanesi um miðja 18. öld. Ýmsir íslendingar voru vel að sjer í trjesmíði enda er oft getið um ýmsa menn, er hafi farið til útlanda til þess að læra þá iðn. Báta sina smíðuðu margir sjálfir fyr á árum, en þegar þilskipa- útgerðin fór að færast í vöxt und- skipaútvegsins. Stærst þeirra er Hamar í Reykjavík, þar sem vinna um 100 manns og Hjeðinn, sem er orðinn stórt fyrirtæki. Sútun skinna er verkefni, sem mörgum þótti sjálfsagt að Islend- ingar ræktu. Voru ýmsir útlend- ingar hjer um aldamótin, sem störfuðu að sútun en þeir eru nú horfnir, en aðal sútari i landinu er Bergttr Einarsson, sem stofn- aði til iðju sinnar árið 1906. Slát- urfjelag Suðurlands hefir léngi haft í hyggju, að koma hjer upp marghliða sútunarstarfsemi, með því að reynslan er fengin fyrir að íslenskar gærur sjeu ágætar til margra hluta, ef skinnið er full- unnið. Leðurverslun Jóns Bryn- jólfssonar hefir líka rekið sútun. Efnagerðir eru nokkrar til i landinu. Thomsens Magasín byrj- aði á brjóstsykursframleiðslu um aldamótin en elsl af þeim, sem nú eru er smiðja Magnúsar Th. Blöndal. Líka hafa efnagerð „Nói" og ,Efnagerð Reykjavíkur', sem hefir f jölbreyttasta starfsemi þessara allra. Ein sápuverk- smiðja er starfandi i landinu, „Hreinn". Mesti verksmiðjurekstur lands- ins miðast við síldina. Sildar- bræðslur eru 7 á landinu og er þeirra stærst sú, sem ríkið hefir reist á Siglufirði. Fiskimjölsgerð- ir eru 6; var G. J. Johnsen kon- súll í Vestmannaeyjum braut- rvðjandi í þeirri grein. "Árið 1906 stofnaði P. M. Bjarnason ásamt ýmsum öðrum niðursuðugerð á Isafirði, aðal- lega til þess að sjóða niður fisk. Fyrirtæki þetta dafnaði vel og hafði rutt vörum sínum rúms á erlendum markaði, þegar það varð fyrir ófyrirsjáanlegu tjóni sem reið því að fullu. Vjelar f je- lagsins keypti síðar Sláturfjelag Suðurlands, sem rekið hefir nið- ursuðu síðan 1920 og er nú lang- stærsti framleiðandi niðursuðu- vöru hjer á landi, bæði kjöts og fisks. Stofnaði það nýja og full- komna niðursuðu á síðasta ári. Fyrstu ár aldarinnar fóru rjómabú að starfa hjer að marki og allmikið af smjöri var flutt til úllanda, og fóru menn þá að kaupa smjörlíki frá útlöndum. Þá var það að Gisli Guðmunds- son beitti sjer fyrir stofnun inn- lendrar smjörlíkisgerðar; var fyrst stofnuð' „Mjöll" í Borgar- nesi og síðan „Smjörlíkisgerð Reykjavíkur", 1919. Siðan hefir verið stofnað til samskonar iðju á Akureyri og Isafirði og í Revkjavík hefir „Ásgarður" bæst við. Handiðnaður hefir verið mik- iil í landinu fyr á öldum, en hon- um hefir hnignað síðan, þangað til hreyfing komsl á viðreisn heimilisiðnaðar og listiðnaðar á þessari Öld. Má þar einkum nefna trjeskurð, sem Stefán heitinn Ei- ríksson hóf til vegs, og eru ýms- ir lærisveinar hans starfandi að því, að halda áfram verki hans og þá einkuin Ríkharður Jónsson myndhöggvari. Til þess að eí'la handavinnu kvenna var Heimilis- iðnaðarfjelagið stofnað og hefir því orðið mikið ágengt undir stjórn hinnar öíulu forstöðukonu Halldóru Bjarnadóttur. En í þessum greinum er mikið óunnið. Islendingar eru um of háðir útlendingum hvort lieldur er í iðju eða iðnaði, og eitt af stórverkefnum næstu ára er það, að gera þann vísi, sem nú er i þessum greinum, að verknaði, sem hafi áhrif á hag og menning þjóðarinnar.
Beinir tenglar