F Á L K I N N 51 r Verslun Islands. Samgöngurnar eru lífæð þjóð- anna, og versluninni má líkja við blóðrás líkamans. Sjeuverslunar- hagirnir slæmir héfir það áhrif á alt þjóðlífið og lamar það. Saga Islands á umliðnum öldum sann- ar margvíslega þá staðhæfing, að óáran i verslun hafi eigi verið afdrifaminni en óhagstæð veðr- átta eða ókjör af náttúrunnar hálfu. Islendingar hafa átt við erf- iðar samgöngur að búa, eins og strjálbygðar þjóðir hrjóstugra landa. Og samgönguvandræðin komu harðar niður á þjóðinni fyrir þá sök, að henni var nauð- syn á mikilli verslun. Fram- leiðsla landsins hefir jafnan verið fremur einhæf og aðal neyslu- vara allra siðmentaðra þjóða hef- ir aldrei verið ræktuð í landinu, svo miklu nemi, en það er korn. Islenskir skógar hafa aldrei ver- ið svo miklir, að þeir fullnægðu byggingaþörf um landsbúa. Land- ið er nálega málmalaust og iðnað- ur hefir ávalt verið sáralítill, nema helst til klæða. Gef ur þetta nokkra hugmynd um, að Islend- ingum er þörf mikilla aðflutn- inga. Hinsvegar eru framleiðslu- möguleikar landsins af kvikf jár- rækt og fiskveiðum miklu meiri en neysla landsbúa. Vöruskiftin eru því óhjákvæmileg og verða að vera mikil. I meira en þúsund ár hafa hest- arnir verið „skip eyðimerkurinn- ar" í innlendum samgöngum á landi og eru það enn, þó bifreið- arnar sjeu farnar að ljetta á þeim í ýmsum landshlutum að sumar- lagi. Út á við hafa samgöngu- tækin verið lík því, sem hjá ná- grannaþjóðunum en þó oft á eft- ir timanum. íslenskir landnáms- menn komu hingað á kaupskip- um þeirra daga, rónum byrðing- um með sæmilegum seglaútbún- aði, og þannig skip hjeldu uppi siglingum fyrstu aldirnar, sum- part íslensk eign sumpart norsk- ra kaupmanna. I þann tíma, sem Islendingar gengu Noregskon- ungi á hönd var lítið orðið um skipakost, eins og sjá má af því, að þeir taka loforð af konungi, í Gamla sáttmála, að hann sjái landinu fyrir vörum og láti flytja þær til landsins. Islensk verslun fór forgörðum með íslensku sjálfstæði, — eða öfugt. Norðmenn fengu brátt keppi- nauta, þar sem voru Englend- ingar og Hansakaupmenn, en tóku því illa. Þeir högnuðust á versluninni og vildu sitja einir að gróðanum. Líka varð brátt f jandskapur milli ensku ogþýsku kaupmannanna og hlutust stund- um vandræði af. Gáf u þær deilur stjórninni átyllu lil, að einoka Vérslunina og banna viðskifti Hansakaupmanna og Breta, sem kunnugt er. Danir gáf u sig lítið að íslenskri verslun fyrstu aldirnar eftir að Island komst í stjórnmálatengsl við Danmörku, er Hákon sjötti dó, 1380. En það munaði um af- skif ti þeirra þegar þau komu. Ár- ið 1602 hófst einokun Dana á Is- landi, sem hjelst að fullu til 1788, er verslunin var gefin frjáls öll- mn þegnum Danakonungs, en raunverulega höfðu Danir versl- unina áfram aS mestu leyti fram á síSustu aldamót. Því aS þótt öllum þjóSum væri gerS frjáls verslunarviSskif ti viS Island 1855, þá bjó lengi aS áhrifum einok- unarinnar og í raun og veru varS verslunin þá fyrst frjáls, er Is- lendingum sjálfum óx svo fiskur um hrygg, að þeir tóku aS annast heildverslun sína viS útlönd sjálf- ir og gátu leitaS hentugustu markaSa, óháSir eigendum hinna dönsku selstöSuverslana. — Hjer skal ekki fariS út í aS rekja harmasögu einokunarverslunar- innarinnar, en um þaS ber öll- um saman, aS hún hafi veriS þjóSinni til meira niSurdreps en nokkur önnur ráSstöfun í at- vinnulifi þjóSarinnar. II. • Verslunarmálin voru meSal helstu umhugsunarefna íslenskra forvígismanna á siSustu öld, og brýndu þeir fyrir þjóSinni aS nota frelsi þaS er þeir fengu í verslun 1855. En getan var lítil. Peningarnir voru aS kalla óþekt- ir i viSskiftum, vara var goldin meS vöru og þegar svo stendur á er erfitt að rySja nýjar við- skiftabrautir. En fyrir 60 árum hefjast þó ýmsar tilraunir til bóta og meSal annars byrja þá viSskiftí viS England, sem legu sinnar vegna og aSstöSu gat veitt betri skiIyrSi en Danmörk. Ensk- ir kaupmenn keyptu hjer hross og fje á fæti og borguSu meS gulli; má telja þetta upphaf pen- ingaversluriar seinni tíma. Og þrjátíu árum eftir aS verslunin varS frjáls, er Landsbanki ís- lands stofnaSur, 1885 og meS lionum hefst raunveruleg pen- ingaverslun í landinu, þó spari- sjóSur væri áður til i Reykjavík. Árið 1855 var íbúafjöldi lands- ins um 60 þúsund. og verslunar- veltan við útlönd um 3 miljón krónur, en um aldamótin síðustu var verslun landsmanna, sem þá voru um 78 þúsund, orðin 15 V2 miljón króna. Þá voru smá- söluverslunarstaðir í landinu orðnar 204 en rúmlega fjórði hluti þeirra eign erlendra manna, aðallega Dana. Af sögunni má sjá, að innflutn- ingur Islendinga var á fyrstu öld- um aðallega korn, salt og timbur og hefir langmest munað um korninnflutninginn. Timbur hef- ir nær eingöngu verið notað sem „luksus"-vara. Og ein aðal út- flutningsvaran var vaðmál, heim- ilisiðnaður kvenna. Járn hefir verið talsvert mikið unnið hjer á söguöld, en þó er sennilegt, að jafnan hafi nokkuð verið flutt inn af því. Á einokunartímunum hefir kornið enn verið mesta inn- flutningsvaran og fyrir maðkað mjöl hefir einokunarverslunin orðið frægust, þó margt hafi hún gert sjer til frægðar. Þegar fram liðu stundir fóru ahnennar bændaafurðir og fiskur að verSa drjúg á metunum útflutnings- megin, 1804 eru fluttar út 400 smálestir af saltfiski en um miSja öldina 3500 smálestir. Ull- in var lengstum aSal útflutnings- vara bænda. 1 byrjun þessarar aldar hefst nýtt tímabil i verslunarsögu Is- lands. Þá komst íslandsbanki á fót og meS honum nýtt starfs- fje inn í landiS, sem lyfti á skömmum tíma útgerSinni á nýtt stig, og jafnframt var ritsiminn opnaSur til útlanda (1906). Nýtt athaf nalíf byrjaði og verslunin tók algerðum stakkaskiftum. Nú fór heildsöluverslunin að færast inn í landið, fyrst komu umboðssal- arnir og smámsaman óx þeim svo fiskur um hrygg, að þeir fóru að kaupa vörur og selja, fyrir eigin reikning án þess að afgreiða pantanir fyrir reikning kaupanda eða seljanda. Það má segja hinni nýju stórkaupmanna- leiðslu fiskiveiðanna hefir fylgt aukinn innflutningur að sama skapi. Og þó að margt af þeim innflutningi sje ekki nauðsynlegt, þá má ekki gleyma því, að aukin lífsþægindi eru ekki einskis verð, að á þessu tímabili hefir verið flutt inn byggingarefni til að bæta vistarverur fólksins, skip og vjelar til þess að auka afköst atvinnuveganna, að ógleymdu þvi sem þarf til atvinnurekstursins sjálfs, t. d. kol, olía, og salt, en innflutningur þessara vöruteg- unda hefir aukist meir en iiokk- uð annað. Á fyrstu töflunni, sem hjer fylgir má sjá aukning verslunar- innar á hverju 5 ára tímabili síð- I. Út- og innflutningur. Meðaltal 5 ára tímabila. Sjávar- Land- Útfl. Innfl. afurSir afurðir alls alls i 1000 í 1000 í 1000 i 1000 kr. kr. kr. kr. 1906—10 8,823 2,986 13,707 11,531 1911—15 16,574 5,091 22,368 18,112 1916—20 36,147 10,879 48,454 53,709 1921—25 54,664 8,445 64,221 56,562 1926—30 56,000 8,000 65,091 61,786 an 1906 og afkomu verslunarinn- ar. Aðeins eitt tímabilið sýnir halla, sem stafar af vonda árinu 1920. — Á annari töflunni sjest skifting verslunarinnar á önnur lönd og geta menn sjeð af henni hvernig verslunarleiSirnar hafa breyst. En á töflu þeirri, sem fer hjer á eftir sjá menn verslunar- veltuna i heild og á hvern ibúa, á ofangreindu timabih. Hún var: Alls: Á mann: 1906—10 ....... 25.238 304 1911—15 ....... 40.480 463 1916—20 ....... 102.163 1109 1921—25 ....... 120.773 1238 1926—30 ....... 126.877 1208 II. Skifting verslunarinnar í % á aðalviðskiftalöndin. Meðaltal 5 ára tímabila. Danmörk Noregur Sviþjóð Bretland Þýskal. Spánn ítalía U. S. A. Inn. Út. Inn. Út. Inn. Út. Inn. ÍJt. Inn. Út. Inn. Út. Inn. Út. Inn. Út. % % % % % % % % % % % % % % % % 1906—10 58,9 38,4 11,3 7,4 0 7,0 29,0 20,2 0,8 0,7 017,7 0 8,6 0 0 1911—15 41,6 36,7 6,8 12,7 2,8 5,1 34,3 16,8 8,2 0,5 1,016,7 0,2 7,9 1,4 0,9 1916—20 32,5 9,4 3,6 12,8 3,8 5,9 29,7 33,7 0,8 0,1 4,9 21,4 0,1 6,0 22,5 5,5 1921—25 37,5 14,6 10,7 10,3 2,7 7,6 31,6 15,0 5,5 1,1 4,2 36,7 0,6 11,1 4,0 0,8 1926—30 35,0 10,2 10,4 10,4 3,2 9,4 29,6 14,4 11,5 5,2 3,0 36,4 0,5 11,0 2,0 0,9 stjett til hróss, aS hún skildi vel hlutverk sitt og mun þaS reynsla kaupmanna hjer, aS betur borgi sig aS öllum jafnaSi aS kaupa vörur sínar hjá stórkaupmönn- um í landinu, en aS panta þær beint frá erlendum verslunarhús- um og verksmiðjum. Jafnframt varð markaðurinn miklu f jölbreyttari en áður, bæði fyrir kaup og sölu. Danmörk var áður aðalmillihður íslenskrar verslunar, en nú tóku kaupmenn að leita sem beinastra viðskifta við framleiðslulöndin og þau lönd, sem einkum notuSu islensk- ar afurSir. MeS hinni stórauknu fram- Gefa töflur þessar nokkra hug- mynd um vöxtinn, en vitanlega verSur aS taka tillit til gengis- breytinganna, til þess aS hug- myndin sje rjett. Hjer á eftir koma ágrip af sögu ýmsra helstu verslana, útgerSar- fjelaga og iSnstofnana i Reykja- vík. Vegna naums undirbúnings- tíma og plássleysis í blaSinu hefir þetta ágripasafn ekki getaS orSiS jafn stórt og skyldi, og munu menn sakna þar ýmsra braut- rySjenda á sviSi verslunar, útvegs og iðnaðar, en væntanlega verð- ur hægt að bæta úr því síðar hjer í blaðinu.
Beinir tenglar