Fálkinn

						64

F Á L K I N N

W^T"



Sláturfjelag Suðurlands

Stofnun fyrstu rjómabúanna

lijer á landi um síðustu alda-

mót, eru merkilegur viðburð-

ur í sögu íslenskrar bændastjett-

ar. Þau eru i raun og veru byrj-

unartilraun til þess, að framleiða

vöru, 'sem staðist geti þær krÖf-

ur, sem gerðar eru á erlendum

markaði, og selja hana sem milli-

liðaminst neytendunum. Menn

fundu brátt til þess, að það var

talsverður munur að peningaupp-

hæðinni, sem þeir fengu á haust-

inn fyrir smjörið sitt, — sumir

höfðu ekkert selt áður og hjá

þeim var þetta fundið f je, en aðr-

ir höfðu átt undir högg að sækja,

að koma smjöri þvi er þeir höfðu

aflögum   frá   heimiluum   í   pen-

Ágúst Helgason  í Birtingaholti, for-

maður  fjelagsins.

inga, enda var varan ærið mis-

jöfn. Nú varð meira aflögum,

verðið fcetra og umstangið minna.

Og þessir peningar voru hagfræð-

islega mikils virði, því þeir voru

útlendir.

En önnur aðaltegund matvæla-

framleiðslu bænda var enn bund-

in á klafa. Sú þjóð Evrópu, sem

flest sauðfje átti, að tiltölu við

fólksfjölda, gat ekki selt kjöt til

útlanda, svo neinu næmi. Itrek-

aðar tilraunir höfðu verið gerð-

ar til þess, að vinna íslensku

sauðkjöti markað erlendis, eink-

um í Danmörku, en þær báru

sorglega lítinn árangur og verð-

ið, sem þetta kjöt seldist fyrir

var svo lágt, að unga kynslóðin,

sem ekki man þetta, mundi ekki

trúa því. Kaupstaðirnir og kaup-

túnin voru því aðalathvarfið, sem

bændur áttu um sölu sláturf jár.

Og það athvarf var engan veginn

gott. Þeir sem best voru staddir,

seldu ákveðnum mönnum í bæn-

um líka kindatölu ár eftir ár,

aðrir hurfu til kaupmannanna og

sóttu misjafnlega að. Bar það oft

við í Reykjavík, að margfalt

meira fje barst að kaupmannin-

Slaturfjelag Suðiirlands.  Yfirlitsmynd.

um í einu en hann gat tekið við,

þó hann væri allur af vilja gerð-

ur, því ekkert skipulag var á

rekstrunum, einn daginn kom f je

þúsundum saman, annan daginn

ekki'neitt. Og verðinu rjeði kaup-

maðurinn, og seljandinn varð að

taka því sem boðið vár og þakka

fyrir að losna við kindurnar,

hvort sem verðið var hátt eða

lágt. Ungu bændurnir þekkja

þetta ekki — en gömlu bænd-

urnir muna það. Því að það eru

ekki nema 25 ár síðan, og þeir

hafa sumir sjálfir reynt hvað það

er, að ganga bónarveg milli kaup-

manna og biðja þá um, að kaupa

af sjer kindurnar sínar.

Svona var ástandið hjá bænd-

um á suðvesturlandi þegar Slát-

urfjelag Suðurlands var stofnað.

Rjómabúin hafa sjálfsagt rutt

þvi fjelagi braut, þvi annars

myndu menn tæplega hafa þor-

að að ráðast í þetta fyrirtæki,

sem var býsna stórfelt á mæli-

kvarða þess tíma. Á fundi, sem

haldinn var að Þjórsártúni í júlí-

lok 1905 hjelt Bogi Melsted sagn-

fræðingur fyrirlestur um sam-

vinnufjelagsskap bænda og var

nefnd kosin til að íhuga það mál:

þeir Ágúst Helgason í Birtinga-

holti, Eggert Benediktsson í Laug-

ardælum og Sígurðtir heit. Guð-

mundsson á Selalæk. Kom þeim

ásamt um, á fundi þá um haust-

ið að brýnust þörf væri samvinnu,

um að koma upp sláturhúsi og

hreifði nefndin þessu máli brjef-

lega við bændur í Vestur-Skafta-

fells-, Rangárvalla-, Árnes-, Gull-

bringu- og Kjósar-, Borgarf jarð-

ar- og Mýrasýslum með þeim á-

rangri, að stofnfundur var hald-

inn i Reykjavík 2(5. mars 1906 af

þessum fulltrúum bænda í ofan-

lega 11 þús. króna framlögum í

slofnfje, eða tæpum 20 kr. á

mann. Skuldbundu fjelagsmenn

sig til, að selja fjelaginu slátur-

fjenað sinn og gátu ekki sagt sig

úr fjelaginu nema með 5 ára

fresti. Fjelagið hafði trúnaðar-

mánn í hverjum hreppi, til þess

að sjá um, að menn ræki f je sitt

á tilsettum tíma og því um líkt.

Um suniarið var svo bygður

vesturhelmingur sláturhússins

sjálfs og hófst slátrun þá um

haustið; er þessi hluti bygging-

anna enn hið eiginlega sláturhús.

Árið eftir var bygð tilsvarandi

bygging á austurliluta lóðarinn-

Kjötskálinn, þar sem kjötið er hengt npþ til kæliúgar eftir slútrunina.

greindum sýslum: Ágústi Helga-

syni, Birni Bjarnarsyni i Gráfar-

holti, Guðmundi Ólafssyni á

Lundum, Jóni Björnssyni frá Bæ,

Sigurði Guðmundssyni á Sela-

læk, Vigfúsi Guðmundssyni i

Haga og Þórði Guðmundssyni í

Hala. Fundurinn gerði frumvarp

að samþyktum fyrir fjelagið og

festi kaup á lóð í Rvík en endan-

legur stofnfundur var haldinn að

Þjórsártúni 28. janúar 1907, af

565 fjelögum, sem lofuðu rúm-

Slúturhíisið úrið 1908.

ar; var þar skrifslofa fjelagsins,

sölubúð, reykhús og pylsugerð

og skáli þar sem slátur var sund-

urgreint. Gerði Einar Erlendsson

Msameislari teikninguna að hús'-

um þessum og hafði umsjón með

verkinu, en þeir Jens Eyjólfsson

og Kristinn Sigurðsson bygðu

húsin.

Rjett er að geta um hinar sið-

ari húsabyggingar fjelagsins

jafnframt. Árið 1913 var frysti-

húsið bygt, var það hið fyrsta

vjelfrystihús landsins, sem bygt

var til kjötgeymslu og tók 130—

140 smálestir af kjöti. Þetta hús

var svo stækkað 1929, bætt við

nýjum klefa, sem tekur um 40

smálestir. Arið 1918 var bygð

Iiæð ofan á skrifstofuna og sölu-

búðinia og skrifstofurnar fluttar

þangað. Sama ár var bygð yf-

irbygð f járrjett vestan við vestra

Iiúsið, en áður hafði önnur slik

rjett verið bygð sunnan undir

frystihúsinu og taka þessar rjetl-

ir báðar um þúsund f jár? eða hátt

up'p i þá lölu, sem slálrað er á

dag. Loks var nýja niðursliðu-

húsið bygt sumarið 1929. — Þeir

sem festu kaup á lóð fjelagsins i

fýrstu   höfðu   sumstaðar   fengið