Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fįlkinn

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fįlkinn

						F Á L K I N N
Nýja-Sjáland
Nú þegar ragnarökkur stýrj-
alda og eyðileggingar færast yf-
ir hinn gamla heim, hvarflar
hugur vor stundum vestur um
haf yfir til Bandaríkjanna og
annara velda vestan liafs; marg-
ir þeir, sem bölsýnir voru á
framtíS Evrópu, vona aS nýi
heimurinn verði arftaki menn-
ingar hvíta kynstofnsins, ef alt
hrynur i rústir í Evrójm, og
sumir menn lita vonaraugum
til hinna miklu æfintýralanda
suðurhafsins, sem að mestu
leyti eru bygð hvitum mönnum,
þ. e. Ástralía og þó einkum
Nýja-Sjáland, sem á síðari áv-
um hefir meira og meira dregið
að  sjer  athygli   heimsins.
Nýja-Sjáland er yngst land-
námsveldi hvíta kynstofnsins,
fundið og numið seinna en
sjálfur nýjasti heimurinn, Ástr-
alía. Það liggur í Suðurhafinu
miðju langt frá öðrum löndum
og var með öllu ókunnugt hin-
um miklu siglingagörpum Spán-
verja og Hollendinga löngu eft-
ir að þeir höfðu fundið Ástral-
íu og Kyrrahafseyjar. Sjógarp-
urinn Abel Tasman, sem á 17.
öld rannsakaði Ástralíustrendur
og fann eyju þá, sem við hann
er kend (Tasmanía), fann Nýja-
Sjáland en hafði þar skamma
dvöl og landið hvarf aftur í
gleymsku uns Englendingurinn
James Cook sæfari fann það
aftur 1768 á siglingu sinni
kringum hnöttinn og helgaSi
konungi Stóra-Bretlands land-
ið. Eftir það fóru enskir og
norskir siglingamenn og hval-
veiðimenn að venja koniur sín-
ar til landsins.
En löngu eftir að Ástralía var
numin og bygð enskum mönn-
um var Nýja-Sjáland ókannað
og óháð hvítum mönnum; það
var ekki fyr en rjett fyrir 1840
að Englendingar í alvöru köst-
uðu eign sinni á landið, mest
vegna þess að Frakkar voru
farnir að ásælast það. En það
varð erfiðara fyrir Englendinga
aS leggja -Nýja-Sjáland undir
sig en Ástralíu.
Nýja-Sjáland var bygt her-
skáum Malajaþjóðflokki sem
nefndust Maoríar og sem í flestu
stóðu hinum frumstæðu svörtu
frumbyggjum Ástralíu langtum
framar. Hvað eftir annað háðu
þeir mannskæðar styrjaldir við
hina ensku landnema sem urðu
jafnvel að fá hernaðarhjálp frá
Englandi en að lokum voru þó
Maoríar gersigraðir og fullur
friður komst á meðal þeirra og
hinna hvitu innflytjenda
skömmu eftir 1870.
Eftir 1870 streymdi fjöldi
manna frá Bretlandseyjum til
landsins alveg fram í lok 19.
aldar. Skógar og grasflæmi lands-
ins voru rudd og ræktuð og
breytt í blómlega akra og ald-
ingarða.
Hundiuið þúsunda af sauð-
um og nautgripum þöktu hátt
láglendi og heiðar landsins,, en
fjöllin voru rannsökuð og þar
fanst talsvert af gulli og öðr-
um málmum. Blómlegar iðnað-
ar- og verslunarborgir risu upp
við sjóinn, en inn til landsins
þutu upp sveitaþorp og stórbýli
'^æði á láglendinu og í fjalle
dölunum. Á skömmum tíma
varð Nýja-Sjáland blómlegasta
nýlenda breta. Þegar nýlendu-
mönnum óx fiskur um hrigg
hófu þeir ákafa baráttu fyrir
auknu sjálfsforræði, og að lok-
um varð landið enskt samveldis-
Iand með sjerstakt þing og rík-
isstjórn, sem í flestum innan-
landsmáhun er algerlega sjálf-
stæt enda þótt það lúti enskum
Iandstjóra.
Lengi fram eftir var Nýja-
Sjáland lítið kunnugt öllum
þorra manna í Evrópu og Am-
eríku. Ástralía og Canada og
hinar miklu nýlendur Breta í
Asíu og Afríku drógu að sjer
miklu meiri athygli. Að lands-
mönnum undanskyldum ferð-
uðust fáir til Nýja-Sjálands,
nema fáeinir vísindamenn, eink-
um landfræðingar, sem vildu
kynnast þessu fagra og svip-
mikla eldfjallalandi lengst suð-
ur í höfum.
Nýja-Sjáland er eitt af feg-
urstu löndum jarðar. Þegar
menn koma að ströndum Nýja-
Sjálands eftir að siglt hefur ver
ið eftir dimmbláum fleti suður-
hafsins, brosa við manni víð-
áttumiklar frjósamar sljettur,
með ökrum og beitilöndum,
grænum beítilöndum, þar sem
þúsundir sauðfjár og nautpen-
ings er á beit, og stórkostleg-
um tröllauknum skógum með
kárífurum og risavöxnum
burknatrjám. Litskrúðið á sljett-
unnm er fagurt og tilkomumik-
ið en í f jarska liggja há og hrika
leg fjöll snævi þakinn á efstu
tindum. Sumstaðar ganga fjöll-
in alveg fram að sjó út á ystu
annes, og djúpir firðir skerast
þar inn í landið milli hárra
fjalla, sem falla með bröttum
hlíðum að sjó fram. Snjór þek-
ur efstu tindana annars eru
fjöllin vaxin grænum og gulum
hálendisgróðri og undirhlíðarn-
ar þjettum og fögrum, en dimm-
um burknaskógi alveg niður að
sjó. Hvítfyssandi ár með foss-
um og flúðum falla dynjandi
um dalina í fjarðarbotnunum,
sem vaxnir eru hágresi og
kjarri. Innhjeruð landsins eru
að mestu fjalllendi vaxið dökk-
grænum burknaskógum, en upp
úr fjalllendunum gnæfa háir
bláhvítir jökultindar, sem ná
alt aS 4000 metra hæS. Milli
fjallgarSanna liggja djúpir dal-
ir meS djúpum vötnum, og um-
hverfis þau eru þorp og bæir,
akurlendi og víSáttumikil beiti-
lönd. Sumsstaðar er hálendið
eldbrunnið, og þar eru gígar
og eldborgir sem gjósa enn i
dag. Heitar laugar og hverir
finnast þar víða. Þar er Vaima-
ryn stærsti hver á hnettinum.
Hann gýs minnst 100 oft 200
stundum 4-500 metra í loft upp.
Fossafl og jarðhiti landsins
hefur verið tekið i notkun fyr-
ir Iöngu síðan.
Þar eru margar rafstöðvar
knúðar af fossafli og margir
bæir upphitaðir með hvera og
laugahita   (hitaveita).
Helmingur íbúa býr í borgum
og stórum þorpum en hinir í
sveitum, dreifðir um láglendi,
dali og fjallabygðir landsins í
örsmáum þorpum eða í einstök-
um býlum. Aðalatvinnuvegur-
inn er landbúnaður einkum þö
kvikfjárrækt og akuryrkja, en
aldinrækt, garSrækt og blóma-
rækt er lika mikil. LandiS er
ágætt sauSfjárland og óvíSa í
heimi sem er betri fjárhagur.
En kúakyn landsins er lika
ágætt og víða eru rekin stór
mjólkurbú með samvinnusniði.
MikiS er ræktaS á láglendum af
maís, hveiti og suðrænum ald-
inum, þvi jarSvegurinn er frjór.
Skógarhögg var áður mikiS
stundaS en er nú mjög aS leggj-
ast niður enda hafa skógarnir
verið eyddir mjög meðan ver-
ið var að nema landið. Slór
skógarsvæði eru nú friðuð og
ennþá er meira en % af landinu
skógi vaxið. Málmnám er tölu-
vert   einkum   gullnám.   Ár    og
vötn landsihs eru full af fiski
og í höfunum í kring eru góð
fiskimið, — Fiskveiðar eru því
töluvert- stundaðar eiiikum af
borgarbúum. Annars lifa íbúar
borganna mjög á iðnaSi, vérzl-
un og siglingum, sjómenn eru
þar góSir, enda eru þar viSa á-
gætar hafnir. Margir borgar-
búar lifa meSfram á jarSyrkju;
víSa er þaS svo aS lítill jarðar-
skiki fyrir utant»bæinn tilheyr-
ir hverju húsi,
Borgirnar í landinu eru flest-
ar litlár og standa oftast við sjó-
inn. Hin núverandi höfuðborg
er Wellington. Hún er mjög ný
borg reist 1839 og hefir um 150.
000 íbúa.
Ibúar ails Nýja-Sjálands eru
als   \y->   miljón.
Að flalarmáli er það lítið eitt
stærra en Bretlandseyjar (tæp-
lega 3 sinniun stærra .en  ísl.).
Landið er eyjabálkur með
tveimur stórum eylöndum og
fjölda smáeyjá. — Milli hinna
tveggja stóru eylanda liggirr
Cookswood.Norðan við það ligg-
ur hin svokallaða Norðurey en
fyrir sunnan það Suðurey, sem
er   slærri   en   miklu   strjáíbýlli.
Við strendur hinna stóru
eyja er fjöldi smáeyja og lengst
í suðri liggur Stewarteyja, sem
sí allstór, mjög frjósöm meo
fögruin  skógum.
Áuk heimalandsins eru Fidji-
eyjar og Sámóaeyjar undir yfir
stjórn Ný-Sjálendinga en enn-
þá ekki innlimaður í rikið.
Landinu er eins og áður er
sagt stjórnað af enskum lands-
stjóra, sem hefir ráðuneyti sjer
við hlið og þjóðkjörið þing með
100 meSlimum.
Þar af eru fjórir kosnir af
Maóríumj_ en hinir af hvitum
mönnum,
Allur meginþorri landsmanna
eru hvítir menn ættaSir af Bret-
lehdseyjum, afkomendur þeirra
sem á 19. öld fluttu til landsins
frá Englandi og Skotlandi. Dá-
lítið hefi'r líka fluttst til lands-
ins af fólki frá Svíþjóð og Dan-
mörku, en það fólk hefir horf-
ið innan'um hinn enska fjölda;
allir íala á ensku og flestir eru
mótmælendatrúar.
Enda þótt stutt sje síðan land-
ið var numiS eru Ný-Sjálending-
ar þó orðnir sjerstök þjóð, sem
í menningarsiðum og venjum er
talsvert frábrugðin Englending-
um. Þjóðarkendin er sterk, og
metnaðurinn gagnvart Englend-
ingum og Ástralíumönnum mik-
ill.
Ný-Sjálendingar eru í því frá-
brugðnir Englendingum að þeir
eru fyrst og fremst bændaþjóð,
sem á engar arfgengar yfirstjett-
ir, engan aðal og borgarastéttin
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16