JÓLABLAÐ FÁLKANS 1951 ^* £** £#£ ^*^ £*£ £*£ £*£ >#£ £#£ ^*^ £#£ £*£ %%£ 17 manneskjan, sem á heima þarna í virk- inu á klettinum. En á sumrin, meðan ferðamannastraumurinn er, hefir hún sér til áðstoðar stúdenta, sem sýna fólki staðinn, og þeir tala alls konar tungur. Eftir 15. september telst skemmtiferðatímanum lokið og þá er gamla konan einbúi í virkinu. Á 15. öld voru héruðin austur af Savonlinna litt byggð og eins konar ahnenningur. Landamærin að Rúss- landi voru engan veginn glöggt mörk- uð og vafasamt um eignaheimildir á skóginum. Enginn vissi hvar Finn- land endaði og Rússland byrjaði. Auð- veldasta leiðin til þess að eignast landið var sú að nema það. Það var til að styrkja þetta landnám sem höfuðsmaðurinn í Viborgarhöll, Erik Axelsson Tott, réðst i að reisa Ólafs- borg. Hún átti að verða hlífiskjöldur þeirra, sem gerðust landnámsmenn þarna austur frá og halda uppi rétti þeirra, ef þeir yrðu fyrir óskunda austan að. Sagnaritarinn Olaus Magn- us segir svo frá þessu í „Sögu hinna norrænu þjóða" (Historia de gentibus septentrionalibus), sem út kom í Róm 1555, en það sem hann segir eru elstu heimildirnar um Ólafsborg: „í afskekktustu héruðum norðan- verðs Finnlands stenduT virki, sem sænska ríkið á. Það er kallað Nya slottet Og er byggt af mikilli snilli og vel gert bæði frá náttúrunnar hendi og mannlegu hugviti. Virkið stendur á kringlóttum kletti og eru inn- og út- göngudyr á vesturhlið. Fram hjá þessu virki rennur fljót mikið, sem enginn veit hve djúpt er, það kemur norðan úr Hvítahafi og rennur hægt suður á bóginn. I grenndinni við virkið er vatnið sérstaklega svart og þar eru allir fiskar svartir. — — Ef virkis- stjórinn fellur skyndilega frá, eða ef einhverjum duglausum varðmanni, er dæmdur hefir verið til dauða, er kast- að niður af virkisturni, samkvæmt þvi sem fyrir er mælt í virkisreglun- um, sést hafmey, leikandi á gitar, koma upp úr fljótinu, og boðar það óheillatiðindi." Lýsing þessi ber auðsæ merki síns tíma og ríkjandi hjátrúar. Hinn danskættaði riddari, Eiríkur Axelsson Tott, helgaði virkið Ólafi konungi helga, þvi að Ólafur var verndarvættur hans. Og höll þá, sem byggð var í sambandi við virkið, nefndi hann einnig eftir Ólafi. En i manna munni voru þessar byggingar þarna á hólmanum nefndar Nya Slottet. Það nafn er ekki notað um 'virkið nú á dögum, en hins vegar færð- ist það yfir á bæinn, sem reis upp þarna i sambandi við virkið. Bærinn fékk nafnið Nyslott og heitir það enn hjá sænskumælandi Finnum, en hinir hafa nefnt það Savonlinna. Eru nú um 11.000 íbúar í bænum. Það er lítið, enda er iðnaður ekki teljandi i bæn- um. En Savonlinna er mikil sam- göngumiðstöð, bæði fyrir vatnaskip- in, járnbrautir og akbrautir. Úr nokkurra hundruð metra fjar- lægð heyrist ys og þys nútimans: eim- blástur járnbrauta og gufubáta og jafnvel öskur úr bifreiðum. En undir eins og gengið er inn í anddyrið á Ólafsborg er þetta horfið — maður er á einu augnabliki kominn aftur i mið- aldalok. Til vinstri í hvelfingunni, sem kom- ið er inn í, þegar stigið er úr bátn- um, stendur rykfallið líkneski Ólafs helga. Þó að það sé tiltölulega ungt virðist það vera ævagamalt, eldra en virkið og kannske eins gamalt og sum- ar tréskurðarmyndirnar, sem gerðar Herbergi % klukkuturninum. voru af Ólafi digra einni til tveimur óldum eftir andlát hans, er fólk tók að leggja trúnað á öll kraftaverkin, sem gerðust eftir vig hans á Stiklastað árið 1030. En þetta líkneski þarna í hvelfingunni, er miklu yngra, gert af prófessornum Ville Vallgren. Mér er sagt, að bannað sé að þurrka rykið af því, vegna þess að þá mundi það ekki sóma sér á þessum fornlega stað. Ef lesandinn vill reyna að verða mér samferða úr þessum einu dyrum, sem liggja inn í virkið, ræð ég hon- um til að nota litlu myndina, sem er efst á blaðsíðu 1G, því að hún sýnir skipulag kastalans. Við erum þá stödd við G á myndinni, og horfum á þenn- an Ólaf helga. Andspænis honum stendur mjög léleg fallbyssa, bænda- smíði, sem notuð var í borgarastyrj- öldinni finnsku í lok fyrri heims- styrjaldarinnar, og margt fleira af ný- iegu dóti, sem haldið hefir verið til haga, þvi að nú á dögum er Ólafs- borg fyrst og fremst þjóðmenjasafn. Þar er ekki til eitt einasta vopn, sem að gagni kæmi i nútímahernaði, og ein stór sprengja úr Jofti gæti kvarn- að þetta mannvirki i mél á einni svip- stundu. Fyrir innan inngönguhellirin kem- ur inn i langan gang, T, og úr honum er farið inn í G, en það svæði sýnir hinn svonefnda Litla borgargarð (A). Kringum þetta opna svæði standa elstu mannvirkin á Ólafsborg, sem nú eru einu nafni kölluð Aðalborgin. — Að norðanverðu sér á hringstiga, og nú hefst ferðin um sjálft virkið, inn i Konungssalinn eða riddarasalinn svo- nefnda (N), sem var hatíðasalur virk- isbúanna. En skuggsýnt er þar inni og fremur óvistlegt, þvi að gluggarnir eru litlir og veggirnir þykkir. Sól kemst varla inn um þá nema stutta stund sólarhringsins. Þessum sal hefir verið haldið sæmilega vel við frá önd- verðu, þvi að eftir að hann hætti að gegna hlutverki sinu sem gildaskáli virkishöfðingjanna var hann notaður sem kirkja, fyrir grísk-kaþólska, er Rússar sátu i Ólafsborg og siðan sem lútersk kirkja. Nú hefir salurinn ver- . ið gerður upp og breytt til þess horfs, sem talið er að hann hafi verið i fyrst. Úr þessum riddarasal er aftur farið i Litla borgargarðinn og nú farin ný leið upp i gildaskálann, sem er undir áðurnefndum Riddarasal. Félag er til í Savonlinna, sem nefnist St. Ólafs Gille, og hefir tekið að sér að halda þessum húsakynnum við og láta þau vera likust þvi, sem þau voru á miðöld- um. En þá er þess að geta, að þarna eru nú rafmagnsljós og dúkarnir á borð- unum eru engin miðaldavefnaður, enda notar St. Ólafs Gille þetta sem samkomustað við öll hátíðleg tæki- færi. St. Ólafs Gille, sem á finnsku heitir Pyhan Olavin Kilta, hefir það eina hlutverk að varðveita allar sögu- legar menjar Ólafsborgar, og hefir starfað dyggilega að því. Enda er Gildaskálinn einna skrautlegasta vist- arveran í Ólafsborg, með háilm eikar- þiljum, útskornum i gotneskum stil, upp með öllum langveggnum, en fyrir enda salsins er stór arinn. Á veggn- um andspænis þeim, sem sést a mynd- inni eru skjaldarmerki þeirra „hall- arherra", sem ríkt hafa í Ólafsborg frá öndverðu, en sumir þeirra voru jafnframt hæstráðendur á höfuðvíg- inu gegn austri: Viborg. Þarna les maður nöfnin Petter Kylliiiinen, Pét- ur Magnússon og Gustaf Fincke, — sá siðastnefndi var þeirra þarfastur, því að hann stjórnaði fyrst og fremst Gildaskálinn, skrautlegasta vista.rvera i Ólafsborg. landnáminu í Kyrjálum. Þarna á veggnum er líka skrítinn uppdráttur, sem á að sýna umsátina um Ólafs- borg, árið 1714. Ur þessum vistlcga sal er svo gengið inn í dimma og skuggalega vistarveru. Það er neðsta hæðin a Kirkjuturnin- um svonefnda. Þarna er arinn í veggn- um, og þykir það sönnun fyrir því, að þarna hafi verið mannabústaður. En sólarlitlir dagar hafa verið þar, eigi síður en hjá Axlar-Birni, þvi að gluggarnir eu ekki nema smugur, á stærð við meðalvindauga. Yfir arn- inum eru leifar af skjaldarmerkjum Tott, er virkið reisti, og Stumre- ættarinnar frægu. Þessi stofa er köll- uð „Totts kammare" og úr henni geng- ur hringstigi, innan í sjálfum útveggn- um. En þessi hringstigi liggur ekki upp á næstu hæð heldur fram hjá henni á 3. hæð turnsins og út á svalir, meðfram austurálmu „Aðalborgarinn- ar" áðurnefndu, en ofar en Riddara- salurinn. Hér var vígi þeirra sem þurftu að nota byssurnar. Af þessum svölum gátu þeir skotið á fjendur sina úr virkinu, áður en það var stækkað. Gangi maður svo þessar svalir á enda, lendir gesturinn í Eiríksturni eða Svartaturni, eða réttara sagt leif- unum af honum, þvi að allur efri hlut- inn var skotinn niður. En þarna uppi á „stubbnum" af turninum er gott að litast um, því að þaðan sér yfir bæði eldri og yngri hluta virkisins. Þaðan gnæfa við hinir miklu turnar, sem Ólafsborg prýða nú: Kirkjuturniiin D, klukkuturninn C og Kiilsturninn L. Fyrrum voru turnarnir fimm, en tveir þeirra hrundu fyrir fallbyssukúlum austan að. Klukkuturninn er frægastur allra þessara turna, hæstur og best gerður. Hann er fimm hæðir, en samfelldur hringstigi innan i múrnum allt upp á efstu hæð. Þaðan sér yfir allan Savon- linnabæ og langt burt í fjarska. Þarna er útsýn, en hennar saknar maður svo víða i Finnlandi, þvi að skógurinn skyggir á. Þrihyrningurinn C-D-E er það elsta af virkinu og jafnframt hið merkasta frá fornfræðilegu sjónarmiði. •— Elsti hluti virkisins er afar merki- legur frá fornfræðilegu sjónarmiði. — En er aldir liðu fram bætt- ust við nýjar byggingar og skotvirki, uns hólminn var allur alþakinn, utan- vert, af skotvirkjum, nema ofurlítill geiri að austanverðu þar sem M er. Þar rennur ofurlítill lækur gegnum klettaskoru, og þar var vatnsból virk- isbúa. Stóra virkið K var byggt af Rússum og er miklu öflugra en hin eldri. Hinar yngri byggingar risu kring- um auðan blctt, sem nefnist Stóri borgargarður (B). Hann er þó svo stór að þarna sér vel til himins og jurta- gróðurinn niðri i garðinum sér til sól- ar og getur grænkað. Það yrði of langt mál að reyna að teyma les,andann með sér um allar þær vistarverur, sem umkringja Stóra Borgargarðinn. — Gömlu byggingarnar eru völundarhús fyrir sig, og nýrri byggingarnar eru ekki betri hvað það snertir. Skipu- lagsalda nútímans var ekki risin þegar Svíar og Rússar voru á víxl að auka við Ólafsborg. En endurminningin, scm helst lengst í huga gestsins, sem reikar um híbýli miðaldanna í Ólafsborg er ef íil vill litil reyniviðarhrísla. Hún vex upp úr köldum virkismúrnum á þriðju hæð, eða sem því svarar, og vex tein- Niðurlag á bls. 45.
Beinir tenglar