JÓLABLAÐ FÁLKANS 1951 ^* &#g &#£ &#& 3e*& Se#& &#& &#£ 3e*& Se*& &#& '&#& &#& 39 í flestum löndum Evrópu og enda víðar um heim þar sem jól eru hald- in, er jólatréð það takn, sem allt hátiðarhaldið snýst um. Jól án jóla- trés eru óhugsandi. Hér á landi er þetta með nokkuð öðru móti. Flest sveitaheimili á íslandi og enda all- mörg i kaupstöðum líka, halda jólin án þess að hafa jólatré, en viðleitnin á því að fylgja hinum útlenda sið lýsir sér í því, að víða notar fólk smíðaðar eftirlíkingar, málar þær grænar og skreytir svo „tréð" með gliti, mislitum pappír og kertaljósum. Þvi að þau eru og verða alltaf aðal- atriðið. Jólatréð er ekki i fullu gildi fyrr en kveikt er á þvi. Ástæðan til þess að við íslendingar höfum ekki jólatré á hverju heimili er auðsæ. Jólatrén vaxa ekki i land- inu — ennþá. Innan nokkurra áratuga má gera ráð fyrir að islensk jólatré verði á hverju heimili. í öðrum lönd- um þarf fólk ekki annað en taka öxi og fara út í skóg og velja sér sjálft, eða það kaupir sér trén á torginu i bæn- um fyrir fáeinar krónur eða jafnvel aura. En við þurfum að kaupa þau i'rá öðrum löndum og þau verða dýr — og eru jafnvel ófáanleg stundum. JÓLATRÉÐ ER KEYPT. Anna litla hefir fengið aö fara út með mömmu sinni þegar hún er að velja jólatréð. Móðirin élur eitt af stóru trjánum, en á meðan hefir Anna fundið annað lítið, sem hún cetlar að eiga sjálf. En hve gamall er þessi siður og hvaðan er hann upprunninn? Það er spurning, sem alls ekki er eins auð- velt að svara og margur skyldi halda. Oftast nær er talið, að jólatréssiður- inn sé kominn frá Þýskalandi. En fletti maður upp i „Encyclopædia Brit- annica" þá stendur þar að enski trú- boðinn Bonifacius, sem kom til Þýska- lands á 8. öld hafi innleitt þennan sið. Þá var heiðni þar. Á hinum heiðnu jól- um eða sólhvarfahátíð færði fólk fórn- ir heiiagri eik eða aski Óðins. Boni- facius fékk það til að tigna grenitréð í stað eikarinnar og Hvíta-Krist fyrir Óðin Þetta er ekki ósennilegt enda mjög í samræmi við lifsreglur þær, sem Gregor páfi I. lagði trúboðum þeim, er hann gerði út til að kristna heið- ingjana i Germaníu: „Eyðileggið fyr- ir hvern mun ekki afguðahelgidóm- ana, heldur afguðinn í þeim." Ein- mitt í sambandi við þetta boð er ekki óliklegt að trúboðarnir hafi reynt að gerá' kristna hátíð úr miðsvetrarblót- inu, án þess að breyta umgerð hátíð- arinnar nema sem allra minnst. ýóltn og Íólaircð Það hefir yfirleitt verið ráðandi skoðun, að hátíðahaldið í tilefni af jólunum væri runnið frá hinum heiðnu miðsvetrarblótum. En vert er að minn- ast þess, að á síðustu mannsöldrum hafa ýmsir mætir menn bent á, að norrænu miðsvetrarblótin væru til orðin fyrir áhrif frá kristnum eða suðrænum fyrirmyndum. Kristnir menn fóru að halda jól á 4. öld, en frá þeim tima eru engar sögur af Norðurlöndum. Það liggur nær að halda að ýmislegt af jólasiðunum, t. d. skreyting híbýl- anna, sé eldra en kristnin sjálf. Róm- -verjar skreyttu t. d. musteri sín og heimili með grænum greinum og blóm- um á Saturnusarhátíðinni (Saturnalia) Þetta er forn hátíð, sem hófst 17. desember með ýmsum siðum sem minna á jólin. T. d. vann fólk ekki almenna vinnu meðan hátíðin stóð, og það skiptist á gjöfum o. fl. Jólatré Bonifaciusar frá 8. öld hefir hins vegar ekki náð mikilli útbreiðslu. í helstu alfræðiorðabókum Þjóðverja er það talið koma til sögunnar nokk- ur hundruð árum siðar en Bonifacius var í Þýskalandi. Elsta heimildin um jólatré, sem getið er þar, stafar frá ljóðabálknum „Narrenschiff" sem var saminn 1494, en höfundur hans, Se- bastian Brant átti heima i Strasbourg (1457—1521). Þetta rit, sem siðar var þýtt á flestar tungur Evrópu, segir i 113 flokkum frá heimsku og löstum samtíðarinnar, en í 65. kafla er sagt frá því að Elsasbúar hafi þann sið að setja grænt grenitré i stofuna hjá sér um jólin. Um 1G00 var það siður í bænum Séléstat (Schlettstadt) i Norð- ur-Elsas að hengja epli og góðgæti á tréð, og fengu börnin að hirða þetta á þrettándanum. Frá Þýskalandi breiddist jólatrés- siðurinn víðsvegar um Norður-Evrópu eftir að klerkar og yfirvöld höfðu árangurslaust reynt að sporna við því. Um 1780 eru jólatré komin i tisku í Berlin og eftir 1800 koma þau til Norðurlanda. Þýski prinsinn Albert, sem giftist Victoriu Bretadrottningu, innleiddi jólatréð í Englandi, og þýsk- ir vesturfarar notuðu fyrstir manna jólatré í Ameriku. En þrátt fyrir þetta er kannske rangt að segja að jólatréssiðurinn á Norðurlöndum sé kominn að sunnan. Það er sem sé ekki fyrir það synjandi, að á Norðurlöndum sé um sjálfstæða erfð að ræða, að því er jólatréð snert- ir. Varla er hægt að neita því að hin gömlu miðsvetrarblót og aðrar heiðn- ar hátíðir á Norðurlöndum, séu eldri en kristnin. Og í sambandi við helgi- siðina er sennilegt að hin sigrænu barrtré hafi haft sína þýðingu og á- trúnað. Barrtrén voru einu trén, sem voru græn allan veturinn og lá þvi nærri að gera þau að táknmynd eilífr- ar grósku og þróunar — tákn eilífs lífs sálnanna. Og þau voru það eina skraut, sem náttúran átti að vetrarlagi — lauf- fallnar greinar og tré voru ekki annað en hismi. Sænski læknisfræðinguinn, prófess- or Olof Rudbeck eldri (1630—1702) hefir látið eftir sig athyglisverð at- riði um jólatrén. Hann er frægur fyrir rit sitt „Atlantica", þar sem hann ger- ir tilraun til að sanna, að sagnirnar um hið týnda Atlantis komi hcim við Svíþjóð. í „Atlantica" segir hann.frá þvi, að síðan einhvern tima i fyrndinni hafi fólk sett tvö grenitré við dyrnar hjá sér um jólin. í ritinu „Nordisk Jul I." minnist Hilding Celander á, að i riti frá 1743 sé sagt frá því, að það sé til siðs að sctja upp furu eða grenitré við bæinn á Tómasardaginn (21. des.). Og Linné segir í feðalýs- ingu frá Dalarne, 1734, að við hliðið séu fyrir jólin sett upp tvö grenitré, afberkt að neðan, og séu þetta kallaðar jólastengur, og látnar standa til næstu jóla. Olof Rubeck, sem ekki var smeyk- ur við að rekja uppruna orða, minnist á furuna, og segir að orðið sé það sama og íslenska orðið f#r(r) sem þýði eldur eða sól. Hann segir að norrænir menn hafi haft þá trú, að grís einn hafi gleypt sólina að vetr- inum til, en að blóði hans hafi ekkert vaxið nema furan, og þess végna hafi hún veið skirð eftir sólinni! „Stengur" eins og jólastengurnar voru líka reistar við önnur tækifæri og má í því sambandi minna á „maí- stöngina", sem enn er notuð i Svi- þjóð. Líka voru stengur notaðar við brúðkaup. Yfirleitt voru barrtrén, fura og greni, tákn frjóseminnar á Norður- löndum löngu áður en jólatréssiðirn- ir fóru að breiðast út frá Elsass, svo að það er hæpin staðhæfing að jóla- tréssiðurinn hafi komið til Norður- landa frá Þýskalandi. Gamlaárskvöld. — Ef það kemur á daginn, að þér — Það verður gaman að sjá, þegar eruð ekki jólasveinninn, þá fáið þér hann springur. vel útilátinn löðrung. Celander drepur á ýmsa norræna siði, sem minna ósjálfrátt á jólatréð: jólastjakana, sem oft voru eins konar jólatré, jólaknippið — greinar, sem hengdar voru upp undir loft — og gamla siðinn í Noregi að skreyta stof- una með grenigreinum fyrir jólin. Hann bendir líka á gamlan sið frá Þelamörk. Er sagt frá honum í sveita- lýsingu prestsins Wille, frá 18. öld. Á aðfangadagskvöldið sóttu Þelmerk- ingar reynitré út i skóg og komu þvi fyrir í stofuhorninu eða i sjálfu lang- eldastæðinu. Þegar safinn fór að koma úr trénu vegna hitans inni, átti að vera hægt að marka af honum hvernig uppskeran yrði næsta ár. -------Að það var grenitréð en ekki furan, sem var kjörið jólatré er tímar liðu fram, er mjög skiljanlegt. Greni- tréð er miklu rennilegra og reglulegra í vexti en furan, barrið er líka fín- gerðara og ilmurinn af því sterkari. -------Af þvi sem hér segir að fram- an má sjá, að það er eiginlega ómögu- legt að ákveða með nokkurri ná- kvæmni hvenær saga jólatrésins hefst. Það má hvort heldur er vill rekja hana fram í forna heiðni, telja jólatréð komið frá. Bonifaciusi trúboða eða halda þvi fram að jólasiðurinn sé ekki nema fárra alda gamall. En jólatréð sjálft er alveg jafnfallegt hvaða skýr- ingu á uppruna þess sem maður að- hyHist.
Beinir tenglar