Vaka

						[vaka]                     ÚR  BYGGÐARSÖGU   ÍSLANDS.                           349

J)ví eigi hal'a farið að f.jölga fyr en landsleiga fór að

verða altið. Er þá næst að athuga, hvenær það hafi

orðið og hvaða orsakir hai'i legið til þess, að leiguliðar

tóku að leigja öðruin niönniun „hjá" sér. Verður þá að

hverl'a  aftur að því, er í'yr var frá horfið.

Þegar frani á 12. öld kom, tóku nýjar fjárhagsstoðir

að rcnna undir höfðingjavaldið. Er þar fyrst að telja

forræðið yfir kirkjunum og eignum þeirra. Árið 1096 var

tiund lögtekin. Helmingur hennar rann til kirkjuhónd-

ans. Auk þess söfnuðust kirkjunum smám saman eignir,

jarðir og húfé, og ýmsar tekjur, svo sem sauðatollar,

osttollar, skæðatollar og þess háttar. Alls þessa naut

kirkjueigandinn, og þó hann ætti að halda kirkjunni

við og greiða prestskaup, þá hefir samt víða orðið af-

gaiigur af þessum tekjum, og sumstaðar mjög mikill.

Vér sjáum það, að höfðingjaættirnar ráða á Sturlunga-

<")ld yí'ir öllum ríkustu stöðunum, Oddaverjar t. d. í

Rangárþingi yfir Odda, Breiðahólstað, Stóróll'shvoli,

Keldiun, (iunnarsholti, Skarði ytra; Haukdælir í Árnes-

sýslu yl'ir Haukadal, Hruna, Hraungerði, Bræðratungu,

Kaldaðarnesi, Reykjum i ölfusi. Hefir verið geysilegur

fjárstyrkur að þessu. Það hefir t. d. ekki verið lítið

búsílag í Odda að l'á á hverju hausti 85 sauði og ost-

hleif ai hverjuin hónda milli Jökulsár á Sólheiniasandi

og Þjórsár, auk alls annars, er þangað skyldi greiða*).

Þegar höfðingjavaldið hai'ði fengið slíka fjárhagsstoð,

hlaut það að bJómgast, enda sýnir Sturlunga það nóg-

samlega, að höfðingjavaldið var þá orðið niiklu öflugra

en það haí'ði verið á söguöldinni. Hverfa þá og aðrar

fjárhagsstoðir að þvi. Þannig i'ara að tíðkast skattgjöld

til goðanna, er eigi höl'ðu tíðkazt áður, að því er séð

verður**). Þó að mikill kostnaður fylgdi völdunum, þá

hafa tekjur þessar þó orðið til þess, að auður hefir tekið

•)  I). I. II., 34,

•*)  Sturlunga III.,   118,  21(1;   IV.,  58,  05,  108.