Vaka

						350                                   ÓLAF.UR LARUSSONs                              [vaka]

að safnast í suinuiii aéttum, og munurinn á efnahag

manna i'arið að vaxa. Gróðafé sitt gátu menn á.þeim

'tímiim eigi ávaxlað með öðru móti en því, að leggja það

annaðhvort í lönd eða í húfé. Sjálfseignarbændum hefir

því smám saman farið að fækka, og leiga lands og hú-

fjár farið í vöxt. Upphaf hinnar miklu landeignar hinna

auðugu a'tta 14. og 15. aldar mun sennilega vera að

rekja til þessa tíma. Konungsvahlið náði hinum póli-

tisku völdum iir höndum goðaættanna. Tekjumissirinn,

sem þær urðu i'yrir þá, bættist þeim fljótlega upp, i

tekjum af sýslum, lögmannsdæmum og hirðstjórn. Meiri

hnekki biðu þter við sigur kirkjunnar í staðamálum, en

þó héldu þær nógu eftir til þess, að auðsafniC gæti

haldið áfram. Þegar fram á 14. öld kom, tók skreiðin að

hækka í verði*), og nutu jarðeigendurnir i sjávarsveit-

unuin þess hagnaðar að niestu leyti. Jafnfætis þessu óx

auðsafn kirkna, klaustra og biskupsstóla hröðum skref-

um. Allt þetta hlaut að leiða til þess, að efnahagsmunur

yrði æ meiri og meiri milli manna. Hefir það lýst sér

fyrst og freinst í landeign manna. Hafa sjálfseignar-

hændur sennilega verið orðnir miklu færri en leigulið-

arnir í lok 13. aldar. Á 15. öld voru þeir nálega horfnir.

Voru þá heilar sveitir viða um land, þar sem allar

jarðir voru í leiguábúð.

Þetta hlaut allt að lækka efnhag meðalbændanna, frá

því sem áður var. Þeir hafa verið orðnir mun fátækari

um 1300 en þeir voru um 1100. Vottur þessa er skatt-

bændatalið frá 1311**). Skattbændur voru þá 3812 á

landinu, eða 748 færri en þingfararkaupsbændur voru

1095. Það þarf ekki að grípa til harðindanna á siðari

hhita 13. aldar, til að skýra þennan mun. Breytingin,

sem orðin var á efnahag bænda, skýrir hann til fulln-

ustu.

*)  Sjá grcin  Þorkels Jóhannessonnr i  Vöku, II.  árg.,   1.  h.

•' )   Dpl.  Isl. II., 205,  IV.,  7.