Vaka

						[vaka]                     UR  BYGGÐARSÖGU   ÍSLANDS.                           361

bleðill, sem hann gat ræktað uþp. Það má þvi búast við því,

að bæir, sem bera naí'n, er reka má til byggðar annars bæj-

ar eldri, séu aðallega hjáleigur. Sú verður og niðurstaðan,

er þetta er athugað. Af 926 býlum með sliku nafni og með

kotnafni, sem Jón Johnsen nefnir í jarðatali sínu, tel-

ur hann (549, eða 73,6%, vera hjáleigur. En, eins og áðiir

var getið, telur Johnsen hjáleigurnar of fáar, enda hefir

mér talizt til, að af jörðum, sem þessi nöfn hafa, í Rang-

árvalla-, Árnes-, Gullbringu- og Kjósarsýslum séu ná-

lægt 90% taldar vera hjáleigur í jarðabók Árna Magnús-

sonar. Þessi tala tekur af öll tvímæli um það, að nöfn

þessi hafa fyrst og fremst verið valin handa hjáleigun-

um. En jafn vel þessi tala er of lág. Sum lögbýlin, er

þessi nöfn bera, mumi eflaust vera fornar hjáleigur,

sem hækkað hafa i tigninni og orðið lögbýli. í annan

stað kemur ])að nokkuð víða í ljós, að lögbýli, sem heita

hjáleigunafni, hafa áður borið annað nafn. Scrstaklega

er þetta algengt um lögbýlin, sem heita kot-nöfnum.

Um mjög mörg þeirra verður það séð með vissu, að þau

hafa áður haft annað nafn. Kot-nafnið hafa þau fengið

tiltölulega seint, venjulega sem viðbót við hið fyrra

nafn sitt. Eru nokkur glögg dæmi þessa hér í nágrenni

Reykjavikur. Býlin Hvammkot í Kópavogi (sem á síðari

árum hefir verið nafnt Fífuhvammur), Hagakot hjá Víf-

ilsstöðum, Óskot og Helliskot (Elliðakot) í Mosfells-

sveit og Fitjakot i Kjalarneshreppi eru öll gömul lög-

býli. Þau voru öll eign Viðeyjarklausturs. í skrá um

leigumála á jörðum klaustursins frá 1395*) eru býli

þessi nefnd Hvammur, Hagi, Ós, Hellar (þá í eyði) og

Fitjar. í fógetareikningum kringum 1550 eru þau þeirra,

er þá voru byggð, ýmist nefnd þessum nöfnum, eða kot-

nafninu. Fitjar eru nefndar því nafni í reikningnum

1547—1548, en Fitjakot í reikningum næstu ára á eftir.

Hvammur er nefndur því nafni  í reikningunum  1547—-

*) Dipl. Isl. III. 503.