Vaka

						:S66                                   ÓLAFUR  LÁRUSSON;                              [vaka]

lega er það nefní í i'yrsta sinni i bréfi frá 1431*). Bend-

ir þetta atriði enn til þessa sama tíma, 14. áldarinnar.

En þó að hjáleigurnar hafi eigi farið að byggjast til

muna l'yr en á 14. öld, þá er eigi þar með sagt, að þær

hafi eigi þekkzt fyr. Þessi gögn sýna það eitt, að þœr

urðu eigi algengar fyr. Það getur jafnvel verið, að strax

á söguöld hafi menn stundum sett slík smábýli undir

þræla sína eða leysingja, sbr. t. d. sögnina um Laugar-

brekku-Einar og Hreiðar þræl hans**). En lítið ætla ég

að kveðið hafi að slíkum býlum móts við það, sem síðar

kvað að hjáleigunum. Tvennir Leysingjastaðir eru til

á landinu, í Hvammssveit og i Þingi. Eru það hvort-

tveggja góðar miðlungsjarðir, 24 og 20 hundruð að

fornu mati, og bendir það, eins og fleira til þess, að leys-

ingjarnir hafi horfið inn í flokk miðlungsbændanna, er

þeir reistu bú.

Á 14. öld hófst þannig ný skifting jarðanna. Síðan

hafa hjáleigur verið að byggjast á öllum öldum. Margar

þeirra eyddust fljótt aftur. „Varaði byggðin hvorki vel

né lengi", eru eftirmælin, sem sumar eyðihjáleigurnar

fá i jarðabók Árna Magnússonar. En nýjar hjáleigur

komu í stað hinna eyddu. Stóð svo fram á siðustu

mannsaldra. En einmitt þegar sjálfseignarbændunum

fór að fjölga aftur í landinu, fór hjáleigunum að fækka.

Á síðari hluta 19. aldar og siðan hefir hjáleigunum

fækkað stórkostlega, og oftast nær hafa þær beinlínis

verið lagðar niður, til þess að heimabóndinn gæti haft

meira umleikis. Hefir þetta tímabil að þvi leyti verið

mesta landauðnaröldin, sem yfir landið hefir gengið.

Að likindum hefir þetta borgað sig i bili fyrir heima-

bændurna, en tvísýnn hefir sá gróði orðið, er frá leið,

og fleiri hendur mundu nú vinna að ræktun landsins,

ef færri hjáleigur hefðu  verið lagðar í auðn.

*) Dipl. Isl. IV. 501.

**)  Lnnduáma II.—7.