Skírnir

						106                                      Ólafur Lárusson                               Skímir

heldur hafði ný og röng skýring á þessum atburði verið

búin til. Bendir þetta óneitanlega til þess, að þá hafi

verið liðinn æðilangur tími síðan dalurinn fór í auðn,

sennilega lengri en svo, að það geti hafa skeð á 14. öld.

Af öllum bæjunum, sem í dalnum eiga að hafa verið,

er enginn nefndur sem byggt ból í nokkurri heimild,

sem eldri er en frá lokum 14. aldar, nema aðeins einn,

Stöng. Hauksbók og Þórðarbók Landnámu nefna Gauk

í Stöng son Þorkels trandils, Þorbjarnarsonar laxa-

karls.18) Gauks er einnig getið í Njálu og þess, að fóst-

bróðir hans,Ásgrímur Elliðagrímsson,hafi vegið hann.in)

Gaukur hefir því verið uppi á síðustu áratugum 10. ald-

ar. Ekki er ástæða til að efast um það, að bær hans hef-

ir verið Stöng í Þjórsárdal. Sá bær hefir því verið í

byggð um árið 1000, en eftir það er hvergi getið um

hann sem byggt ból. Hafi jafnmikil og blómleg byggð

verið í dalnum og talið hefir verið, og byggðin haldizt

við allt niður á 14. öld, þá er það næsta ósennilegt, að

heimildirnar skuli hafa svona fátt af henni að segja. I

sögum, annálum og bréfum frá þessu tímabili er getið

um mörg hundruð bæja víðsvegar um landið, ekki sízt

í kirknamáldögunum frá 13. og 14. öld. Þögn allra þess-

ara heimilda um bæina í Þjórsárdal virðist því benda til

þess, að sú byggð muni snemma hafa lagzt í eyði. Sér-

staklega vil eg minna á ,eina heimild, sem ekki getur

Þjórsárdals að neinu. Það er skrá Páls biskups Jónsson-

ar um prestsskyldar kirkjur í Skálholtsbiskupsdæmi.

Skrá þessi er gerð um árið 1200.20) Þar er ekki nefnd

nein kirkja í dalnum. Stóra-Núpskirkja er næst dalnum

af kirkjum þeim, sem skráin telur. Um þessar mundir

var mikill fjöldi af kirkjum til í landinu. í Skálholts-

biskupsdæmi voru þá ekki færri ,en 220 kirkjur, sem

prestsskyld var við, fyrir utan aragrúa af minni háttar

kirkjum. Óvíða voru kirkjurnar þéttari en í uppsveit-

um Árnessýslu, í nærsveitum Skálholts. Ef eins mikil

byggð hefði verið í Þjórsárdal um 1200 og almennt hef-

ir verið talin hafa verið þar, og þótt hún jafnvel hefði