Gripla

						BRÚSI                                                    35

frá 18. öld. Alls óvíst er, hve skeggbrúsi er gamalt í málinu. Það getur

verið mjög gamalt og er í samræmi við hinar margvíslegu merkingar,

sem orðið brúsi hefir haft í íslenzku og rætt er um fyrr í þessari ritgerð.

Hér er áreiðanlega um alíslenzkt orð að ræða. Orðið hefir fyrst verið

notað um myndina á ílátinu, en síðan um ílátið í heild.

3.  Skeggkarl. Þetta orð á sér erlendar fyrirmyndir. Úr þýzku er

kunnugt orðið Bartmann og úr dönsku orðið skœggemand, eins og áður

er rakið. Gera verður ráð fyrir, að skeggkarl sé tökuþýðing úr öðru-

hvoru þessara mála. Óvíst er, hvort brúsarnir bárust hingað fyrst frá

Danmörku eða Þýzkalandi, og því verður ekki fullyrt, hvort danska

eða þýzka liggja hér til grundvallar.

4.  Skeggi. Um skeggi í merkingunni 'brúsi' eru nokkru eldri heim-

ildir en skeggkarl. Bæði orðin eru þó kunn frá 17. öld. Ekki verður því

neitað, að mannsnafnið Skeggi kunni í fyrstu að hafa verið notað um

myndina á brúsanum og síðan allan brúsann. Sennilegra virðist mér þó,

að skeggi sé hér stytting (gæluorð) úr skeggkarl, eins og JÓ hélt fram

og áður er rakið. Væri það alveg í samræmi við styttinguna gosi úr

goskarl, sbr. HH í Min., bls. 220-227.

5.  Brúsi. í skyldum málum kemur ekki fyrir samsvarandi orð sömu

eða svipaðrar merkingar. Þess ber þó að geta, að í dönsku kemur fyrir,

samkvæmt ODS, bruse í merkingunni 'indretning (fx, paa en vand-

kande), hvorved vand bringes til at falde spredt i fine straaler.' Hér er

um að ræða ungt tökuorð úr lþ. bruse, sbr. þ. Brause. Heimildir gefa

ekki tilefni til að ætla, að stútur hafi gengið út úr belg brúsans (eins og

t. d. á kaffikönnum og garðkönnum) né heldur, að opið, sem um er

getið efst á brúsanum, hafi verið eins konar úðari. Það virðist þannig

sangast á við sögulega vitneskju, að brúsi sé runnið frá d. bruse.

Aðaleinkenni brúsans var mynd hins skeggjaða manns, enda eiga

þau orð, sem rakin hafa verið hér að framan (ensk, þýzk, dönsk og

íslenzk) rætur að rekja til þessa einkennis.

Áður en lengra er haldið, er rétt að draga orðið Brúsaskeggur inn í

umræðuna. Sagan og þulan um Brúsaskegg er fyrst prentuð, að því er

ég bezt veit, í ÓDavÞul. 285-288. Á bls. 285-286 er þulan prentuð

eftir sögn Árna prófasts Jónssonar á Skútustöðum (1849-1916). Þar

kemur einnig fyrir afbrigðið Brúsanskeggur, sem virðist vera alþýðu-

skýring, úr *Brásandskeggur, þ. e. maður með brúsandi skegg. Ekki

verður séð, hvort Ólafur Davíðsson eða Jón Árnason hefir skráð söguna