Gripla

						POSTULlNSGERÐ OG HESTAVÍG                                  25

Postulínsgerð Dana er ekki sérlega gömul, og í þeirri iðngrein hafa

sannarlega skiptst á skin og skúrir, eins og við vill brenna í flestum at-

vinnugreinum. En hvað sem efnahagsmálum Iíður, mun óhætt að telja

danskt postulín háþróaðan listiðnað. Hugmyndir um steinefni á ís-

landi, sem kynnu að koma þessari iðngrein að notum, skutu tiltölulega

fljótt upp kollinum. íslendingar og menn, sem kunnu skil á íslenskum

efnum, komu snemma við sögu danskrar postulínsgerðar.

Fyrstu tilraunir til postulínsframleiðslu í Danmörku eru taldar hafa

farið fram árið 1731, en hvort tveggja er, að heimildir eru rýrar um

þessa tilraun og engin sýnishorn eru til af framleiðslunni. En árið 1759

hóf franskur maður að nafni Louis Fournier postulínsframleiðslu í

Danmörku. Þó að starfsemi hans stæði aðeins fram til ársins 1765, bar

hún ágætan árangur, og þau fáu eintök, sem enn eru til af framleiðslu

Fourniers, þykja nú hinir merkustu safngripir. En árið 1765 kemur til

sögunnar danskur efnafræðingur og lyfsali að nafni Frantz Henrich

Miiller og tekur við ofnum og framleiðsluaðstöðu Fourniers. Leiddu

þessi eigendaskipti brátt, en þó eftir vonsvik um söfnun nægilegs hluta-

fjár, til stofnunar Hins konunglega danska postulínsfélags, sem hóf

framleiðslu úr leir frá Borgundarhólmi árið 1772. Hinn 13. mars 1775

fékk félagið einkaleyfi (ýmist nefnd Privilegium eða Monopol í heim-

ildum mínum) til framleiðslunnar í öllum ríkjum og löndum Danakon-

ungs. Er jafnan talið, að árið 1775 skipti sköpum í postulínsgerð

Dana.31

Margt stuðlaði að því, að á því tímabili, sem hér hefur verið til um-

ræðu, er farið að gefa íslenskum steinefnum og jarðefnum miklu meiri

gaum en áður. Skynsemisstefnan (rationalisminn) sem lifði sitt blóma-

skeið á síðari hluta 18. aldar, átti drjúgan þátt í því, að áhugi á hvers

konar náttúrurannsóknum jókst til stórra muna, ekki síst ef vænta

mátti, að slíkar rannsóknir færðu mönnum björg í bú. Þó að okkur

Þyki efnahagsástand íslendinga óbjörgulegt á þessu tímaskeiði, er því

ekki að neita, að nokkuð bólar á nýjungum og mikið er rætt og ritað

um eflingu atvinnulífs á íslandi um þetta leyti. Skulu hér aðeins nefnd-

ar Innréttingarnar í Reykjavík og önnur umsvif Skúla fógeta Magn-

ússonar, sem hófust upp úr miðri öldinni, rannsóknarferðir Eggerts

Olafssonar og Bjarna Pálssonar um landið á árunum 1752-1757 og hin

Hér er aðallega stuðst við greinina 'Dansk Porcelæn' i Salmonsens Konversations-

leksikon V, bls. 788-789, og Dansk biografisk leksikon undir 'Miiller, Frantz Henrich'.