Gripla

						STAÐA KONUNGSSKUGGSJÁR                               341

bókmenntasögu miðalda sem bókmenntagrein. Þau eru það að vissu

leyti, en stöðu þessarar bókmenntagreinar er á allt annan veg háttað

en venjulega hefur verið talið. Segja má, að í menningarheimi miðalda

séu þessir 'furstaspeglar' staddir á einhverjum fremur óljósum stað,

þar sem mætast uppbyggileg rit um siðferði, stjórnmálarit og sagn-

fræðirit, og þeir séu á vissu 'reiki' milli þessara bókmenntagreina.46

Samt sem áður hafa þessi verk í heild sinni vissa einingu, vegna þess

hvernig þar fléttast saman þau umræðuefni eða þemu sem áður voru

nefnd. Þema 'fyrirmyndarkonungsins' er ekki aðeins leiðsöguþráður,

sem gerir kleift að skilgreina hvað 'furstaspegill' er, heldur verður það

í þessum verkum að eins konar miðpunkti í þema-samsafni, þar sem

siðfræðilegir, pólitískir og sögulegir þættir, sem komnir eru úr ýmsum

áttum, fléttast saman eftir reglum af því tagi, sem flokkaskiptingin gef-

ur til kynna (og geta verið mjög margvíslegar).

En ástæðunnar fyrir þessari einingu verkanna er að leita utan bók-

menntasviðsins: 'Furstaspeglar' þessa tímabils miðalda eru samdir án

beinna tengsla sín á milli, en við svipaðar aðstæður, - það er að segja í

ákveðnum tengslum við konung eða höfðingja (og skiptir litlu máli í

þessu sambandi hvort tengslin eru jákvæð eða neikvæð) og endur-

spegla þannig þær hugmyndir, sem við hann eru bundnar. Þegar ekki

er gerður skýr greinarmunur á hegðun í einkalífi og opinberu siðferði,

þegar svo er litið á að konungur eigi að vera dyggðugur og tryggja að

þegnar hans séu það líka - því einungis 'rex iustus' er lögmætur kon-

ungur, - og sagan, ekki síst biblíusagan, er álitin vera leiðarvísir ('mag-

istra vitae') fyrir stjórnmálamenn, - þá er ljóst að persóna konungsins

sameinar öll þau atriði, sem mynda 'furstaspegla' þegar í upphafi. Það

er því fullkomlega eðlilegt að hliðstæð verk séu rituð hvert óháð öðru

á mjög ólíkum tímum og stöðum.47

Um þetta mætti margt segja, en nú er kominn tími til að víkja aftur

að Konungsskuggsjá og athuga hver kunni að vera tengsl hennar við

erlenda 'furstaspegla'. Það var lengi talið svo augljóst að norska ritið

tilheyrði þessari svokölluðu bókmenntagrein, að fræðimenn gerðu sér

ekki það ómak að athuga málið, heldur létu sér nægja óljósar fullyrð-

46  Kleineke komst að nokkuð svipaðri niðurstöðu, sbr. athugasemd 22.

47  Það er því ekki fjarri lagi að útskýra þessa 'furstaspegla' með almennri þórffynr

slík verk, eins og H. Hellmann gerir (Sedulius Scotus, Quellen und Untersuchungen zur

lateinische Philologie des Mittelalters, Miinchen 1906, bls. 1-2), þótt það hugtak þarfnist

að sjálfsögðu nánari skýringar.