Eimreiðin

						150                              ÞÆTTIR AF EINARI H. KVARAN                   eimheiðin

kenna mönnum náttúruvísindi1) í stað forneskjunnar, enda

ber Sjálfsfrœðarinn (1889), sem þeir Björn Jónsson og hann

gáfu út, vott um þessar hugsjónir hans. Vorið 1878 (6. apríl)

flutti Skuld smágrein uni Brandes og ofsóknir Dana við hann,

en rúmu ári síðar (12. dezember 1879) birtist í sama blaði

kaflinn um sannleikann (úr Hovedströmninger II : 245—46).

Alt voru þetta eflaust nytsamar bendingar ungum mönnum

og námfúsum. En þar við bættist, að Jón hafði sjálfur reynt

að skrifa sögur, og þótt Hefndin, hin fyrsta tilraun hans

(Bvík 1876), væri fyrir neðan allar hellur, þá var Eyvindur,

sem kom í Nönnu I-III (Eskifirði og K.höfn 1878—1881)

alls ekki slæm saga og gat vel verið hinum yngri mönnum

hvatning og fyrirmynd. En Eyvindur er saga ungs manns,

er missir unnustu sina sökum fylgis hans við nýjar trúar-,

eða réttara sagt, vantrúar-skoðanir, en vinnur síðan trúna á

ný í frjálsum ástum við »emanciperaða« ameríkanska konu.2)

Eftir þennan útúrdúr um Jón Olafsson er bezt að víkja

sögunni til Hvorn eiðinn á ég að rjúfa? Þótt sagan sé mjög

viðvaningsleg, eru auðsénar miklar framfarir frá »Orgelinu«.

En það er merkast um söguna, að hún tekur til meðferðar

félagslegt A'iðfangsefni (hjónabandsmálin) og leysir það sam-

kvæmt frelsis-hugsjónum tíðarandans. Ungur piltur fær ást á

stúlku, sem er talsvert eldri en hann, og sver henni æfilanga

ást og trúnað. En hún lætur hann líka sverja sér að giftast

sér ekki, nema hann elski hana. Síðar fær hann ást á ann-

ari stúlku og kemst þá í bobba, hvorn eiðinn hann eigi að

rjúfa. Auðvitað heldur þessi forláta-kærasta hans að honum

hinum síðari eiðnum, þrátt fyrir mótspyrnu foreldra þeirra

beggja.

Einn af aðal-göllum þessarar sögu var mergleysi persón-

anna, enda var að því fundið. Jón Ólafsson tók svari Einars,

sem þá var á förum til Kaupmannahafnar.3)

1)   Skuld 3. nóv. 1877 (Náttúruvísindin og almenn mentun, að nokkru

leyti eftir »Das Ausland«).

2)   Porsteinn Gíslason getur þess fyrstur manna í grein sinni »Um rit-

dóma og ný kvæði«, Sunnanfari 1894, III: 69, að Jón bæri að telja fyrsta

realista á íslandi.

3)   Sjá Norðanfara 22.febr. 1881 (eftirabc) og svar Jónsí Skuld 21.mail88l-