Eimreiðin

						200                                               NÝIR HEIMAR                                     eimheiðin

Það er þjóðareinkenni að forðast kreddunnar farg, velta

því áf sér, eða helzt að láta það aldrei ná nokkurs fanga-

staðar á þjóðlífinu. Það þjóðareinkenni er dýrmætt. Vér erum

aðeins liáðir »ismunum« meðan vér erum að átta oss á þeim.

Pegar litast er um í heimi íslenzkra bókmenta nútímans,

eða síðan rómantíkin frá dögum Bjarna og Jónasar, og þar

næst realisminn frá tímum Gests Pálssonar og annara »Verð-

andi«-manna, hætti að vera mælisnúra og fyrirmynd í skáld-

skap og list hér á landi, má greina áfram tvo megin-strauma,

sem eru jafn-ólíkir hvor öðrum eins og hin gamla rómantík

og realismi voru á sínum tíma. Helztu einkenni annars þess-

ara tveggja megin-strauma í nýíslenzkum bókmentum er ofur-

mat vitsmunanna, hinnar hagrænu hugarstarfsemi heilans,

kaldræn efnishyggja, sem metur skynheiminn og líkamlegar

þarfir manna meira en alt annað, en sálina, ef hún er þá

viðurkend, sem einskonar úrelt líffæri á borð við botnlangann,

sem helzt beri að gefa sem minstan gaum. Samkvæmt barna-

lærdómsbók þessarar bókmentastefnu eru það ekki hin æðri

sálaröfi, göfgi hugans, trú né siðgæði, sem mest veltur á í

lífinu, heldur hagnýt reynsluþekking, kænska, árvekni og

dugnaður að koma sér áfram, helzt þó á heiðarlegan hátt.

En hið sálræna í eðli manna má ekki verða mjög að um-

talsefni. Á tímum vélamenningar og verklegra framfara þykir

of mikið skraf um sálina næsta barnalegt og óviðeigandi. —

Vér könnumst við tóninn frá eldri rithöfundum erlendum,

sem hafa náð nokkurri hylli hér á landi, svo sem frá Mau-

passant, náttúruhyggju hans og hentistefnu, í ritum eins og

»Bel-Ami« o. fl„ frá Zola og ýmsum fylgjendum hans, o. s. frv.

Áhrif skörungsins Georgs Brandesar verða mikil um eitt skeið

einnig hér á landi, en sjálfur verður hann einmitt fyrir mikl-

um áhrifum frá franskri listfræði. Blind trú hans á náttúru-

vísindin, hin neikvæða gagnrýni hans, sem endaði á mis-

hepnaðri tilraun til að sanna, að höfundur kristinnar trúar

hefði aldrei verið tíl, — og boðskapur hans um, að listin og

bókmentirnar séu hvorttveggja takmark, en ekki tæki í þágu

hinna æðstu hugsjóna (»l'art pour l'art«-kenningin), hefur

ásamt fleiru orðið til að bæði hann og ritverk hans hafa

fallið fljótara í gleymsku en vænta hefði mátt um annan eins