Eimreiðin

						204                                               NÝIR HEIMAR                                     eimreiðin

rænar vitsmunaverur, ölvaðar af sínu eigin valdi yíir hinni

ytri náttúru, eða þá vansælar og sýtandi yfir spillingu sjálfra

sín og með öllu ófærar til að herða sig upp og hrista af

sér okið, sem á sál þeirra hvílir, af því þær treysta ekki

á hæflleika sálarinnar, þora ekki að gera ráð fyrir að þær

séu guðs ættar. Til þess að draga úr eymdarblænum ylir öllu

þessu hryggilega sjónarsviði evrópskrar vélamenningar nú-

tímans, sýna skáld eins og Bernard Shaw það oft og einatt

í ljósi sárbeittrar hæðni og skopast að öllu saman. En ein

nýjasta og bezta skáldsagan i þeim anda er »Stríðið við sala-

möndrurnar« eftir Karel Capek, nístandi skop um Evrópu-

menninguna, blöðin, stjórnmálin, vísindin, kvikmyndirnar,

ástalífið, eins og alt þetta og fleira kemur skáldinu fyrir

sjónir. Myndin af ástandinu verður grátbrosleg, jafnframt því

sem flett er ofan af andleysinu og hugsjónafalsinu í menn-

ingarlífi nútímans.

Aldrei hefur hugvitið sennilega komist á hærra stig í sögu

mannkynsins en nú. En það hefur orðið því fremur til tjóns

en gagns. Heimsspekingurinn Bergson hefur lýst því mjög

röksamlega, hvílíkt böl hugvitið og skilningurinn hefur haft

í för með sér fyrir menninguna. Bergson telur skilninginn

ekki líklegan til andlegs þroska. Skilningurinn starfar aðal-

lega í þágu hins jarðneska. Með hugvitinu er unnið að ákveðnu

efnahagslegu marki, sem ekki eykur andlegt verðmæti manns-

ins. Hugvitið er meira að segja notað í þágu tortímingar-

innar, eins og hin kaldræna vélamenning oft sýnir og sann-

ar. Þess vegna verður að hætta að þroska skilning manna og

hugvit á kostnað annara æðri eiginda, en af þeim er innsæið

dýrmætust eigind og sú, sem aftur getur frelsað heiminn.

Að svipaðri niðurstöðu komst Þjóðverjinn Walter Rathenau,

þó að hann færi aðra leið í röksemdafærslu sinni en

Bergson. Rathenau var einhver mesti framkvæmdamaður um

skeið innan þýzka iðnaðarins. En þó hafa fáir betur en hann

lýst hættum nútímatækninnar fyrir menninguna. Hann hefur

lýst hinum seigdrepandi áhrifum stórborgarlífsins og véla-

valdsins á sálina. Vélamenningin æsir taugarnar og gerir

mennina sjálfa að vélum. Alt andlegt lif legst í rústir, þar

sem hún drotnar.   Gildi náttúrunnar,  hstanna,  bókmentanna