Uppeldi og menntun

						HEIMA   ER   BEST

það stuðnings umboðsmanns síns. Stuðningshópur vina, eins konar gæðaráð trygg-

ir að heildarmynd nauðsynlegrar þjónustukeðju rofni aldrei og að hún taki ævin-

lega mið af þörfum fötluðu manneskjunnar. Leigjandi býr hjá viðkomandi og fær

herbergi gegn ákveðinni aðstoð, og fjárhaldsmaður fer með fjármál viðkomandi í

samráði við stuðningshópinn (sjá síðar bls. 65).

Nú tíðkast að greina skerðingu (impairement) sem sérkenni á manneskju, svo sem

erfiðleika við að hugsa, tjá sig, bregðast við, hreyfa sig um eða skynja með líkum hætti og

allur þorri manna. Slík skerðing er eðlilegur þáttur í margbreytileika manna en hún

krefst þess að samfélagið bregðist við sérstökum þörfum viðkomandi manneskju. Þegar

slfkt gerist ekki eða aðeins að hluta, þá verður manneskjan hömluð (disabled) í aðgerð-

um sínum. Afleiðing þessa er það sem við nefnumyö'f/iíí! (handicap). Fötlun vísar til þess

að fólk sem býr við einhvers konar skerðingu, rekur sig á veggi samfélagsins, sem ekki er

skipulagt til að mæta grundvallarþörfum þess. Fötlun er því félagslegt fyrirbæri, afleið-

ing ósveigjanleika í samfélagsgerðinni sem veldur útskúfun og útilokun þeirra sem

teljast fatlaðir. Menn eru gerðir fatlaðir en fötlun er ekki einkenni á einstaklingum.

Samkvæmt þessu er það samfélagið sjálft sem gerir fólk fatlað. Því er hér talað um

fatlaðfólk og vísar það þá til þess að samfélagið hefur svipt viðkomandi frelsi, reisn og

grundvallarlífsgæðum (Barnes, Mercer og Shakespeare 1999, Oliver 1998). Þetta sjónar-

horn nefnist/é/ags/egfl líkanið umfótlun og stendur það í beinni andstöðu við læknisfræði-

lega líkanið sem gerir því skóna að skerðingin sjálf valdi fötlun og hún sé sjúklegt frávik

mannslíkamans sem beri að lækna, útrýma eða lagfæra þannig að sá fatlaði líkist

ófötluðum sem mest. Hér verður stuðst við félagslega lfkanið í umfjöllun en það beinir

sjónum okkar að samspili einstaklings og samfélags og staðsetur þann vanda sem

fötlun tengist utan við einstaklinginn, í samskiptum einstaklingsins og samfélags hans.

Skipulag þjónustu við fatlað fólk getur eflt fötlun þess og hindrað að það fái

notið grundvallarlífsgæða. Sú tillaga sem hér er sett fram er til þess ætluð að draga

úr fötlunaráhrifum samfélagsins á fólk sem býr við einhvers konar skerðingu

(Banton 1999, Barnes, Mercer og Shakespeare 1999, Oliver 1990 og 1998).

Gildi, viðmið og réttur einstaklingsins

Fatlað fólk á lögum samkvæmt rétt á því að búa á eigin heimili og njóta til þess

stuðnings samfélagsins. Enda þótt jafnræðisregla íslensku stjórnarskrárinnar nefni

ekki fötlun þá tel ég að andi hennar og þar með landslög liggi til grundvallar þessu

þjónustulíkani mínu. Enn fremur það viðmið velferðarríkisins, að á íslandi beri ríki

og sveitarfélögum að tryggja öllum lágmarks öryggi og mannsæmandi líf (sjá lög

um skiptingu verka milli ríkis og sveitarfélaga frá 1990), og að jafna beri aðstæður

fatlaðs fólks og ófatlaðs (sjá lög um málefni fatlaðra nr. 59/92). Þá styður nýtt laga-

frumvarp um félagsþjónustu sveitarfélaga þessi grundvallargildi. Lagaramminn

sem tekur til þessara tillagna minna er því skýr.

Enn fremur byggist þessi tillaga á því sjónarmiði að stuðla beri að virkri og full-

2 Til frekari skýríngar má nefna til dæmis að heyrnarleysi væri ekki fötlun í samfélagi þar sem allir íbúarnir

töluðu táknmál (Gross 1986). Með líkum hætti má ganga að því vísu að hreyfihömlun væri sýnu minni fötlun

en nú ef umhverfi okkar væri hannað með þarfir fólks í hjólastólum í huga.

56