Uppeldi og menntun

						SERHÆ.FÐ   ÞEKKING   KENNARA

fræðimenn leggja þó sérstaka áherslu á skilyrðin en aðrir á ferilinn og nokkur

munur er á hvernig viðmiðin eru skilgreind (Abbott 1988). Auk þess fela hefð-

bundnar kenningar um fagmennsku gjarna í sér það mat að sumir starfshópar, svo

sem kennarar, hjúkrunarfræðingar og félagsráðgjafar (Etzioni 1969), muni aldrei

verða „prófessjónal" því að þá skorti forsendur til að geta orðið þroskuð starfs-

grein, t.d. sé hæpið að þessir hópar hafi möguleika á að ná viðlíka völdum og lög-

fræðingar eða læknar.

Þeir fræðimenn eru þó til sem hafa ekki sérstakan áhuga á því hvort störf eigi

sér almennan þroskaferil og vilja að hugað sé betur að því í hverju hvert og eitt starf

felst til að skilja stöðu þess í samfélaginu. Bandaríski félagsfræðingurinn Andrew

Abbott (1988) telur heppilegast að rannsaka á hvern hátt vinna sé skipulögð í

tilteknu þjóðfélagi og hvernig verkaskipting þróist. Hann spyr spurninga á borð við

þessar: Hvenær verður starf þess eðlis að til þess þarf sérhæfða þekkingu? I hvaða

verkefni þurfum við „sérfræðinga" af því að „hver sem er" ræður ekki við starfið?

Hvenær er sérhæfð þekking svo nauðsynleg að hún krefst þess að starfsmaðurinn

sinni verki sínu í fullu starfi og forðist að vera að fúska við eitthvað annað af því að

það dregur úr kröftum hans til að fylgjast með á meginstarfssviðinu? Hér hafa þó

hin hefðbundnu viðhorf líka sitt að segja. Starfshópar eru undir svo miklum áhrif-

um frá hefðbundnum kenningum um fagmennsku að þeir leggja oft mikla áherslu á

formlegan einkarétt til tiltekinnar vinnu.

Ég hef um skeið unnið að rannsókn á íslenska kennarastarfinu1 þar sem ég tek

m.a. mið af hugmyndum Abbotts um þróun verkaskiptingar og sérhæfðra starfa.

Markmið rannsóknarinnar er að svara því hvað í starfinu krefjist sérhæfðrar þekk-

ingar eða leikni (jafnvel sérstakra viðhorfa) og hvernig kennarar og aðrir skilja þýð-

ingu þeirrar sérhæfðu vinnu. Meginmarkmið mitt með rannsókninni er að fá upp-

lýsingar um það hvernig kennarastarfið íslenska hefur breyst á síðustu áratugum

og hvort greina megi breytingar í þá veru að það krefjist sérhæfðari þekkingar og

leikni nú undir aldamót en í kringum 1970.2 Þótt ég leiti ekki að táknum hefð-

bundinna kenninga um réttindi, völd og stöðu kennara í samfélaginu tel ég samt að

samfélagsleg virðing skipti máli þegar starf kennara er metið og kem ég betur að

því í síðasta hluta greinarinnar hvernig rannsóknir skipta máli í baráttu fyrir virð-

Hugtakið „íslenska kennarastarfið" er nokkuð víðtækt og gæti auðveldlega vísað til kennslu á fjórum skóla-

stigum auk þess sem danskennarar, jógakennarar, tölvukennarar, ökukennarar og fjöimargir aðrir myndu

sjálfsagt flokkast með, þegar svo ber undir. Sé litið á kennslu sögulega er t.d. hugtakið grunnskólakennari

mjög nýtt hugtak og leikskólakennari enn þá nýrra. Jafnvel þótt ég takmarki umræðuna í þessari grein við starf

grunnskólakennara ber á það að líta að enginn kennaranna var grunnskólakennari þegar hann hóf starf sitt

sem kennari (fyrirbrigðið grunnskóli var ekki til þá). Eg hef heldur ekki ákveðið hvort ég muni víkka rann-

sóknina út fyrir þann hóp kennara sem kennir í skyldunámsskólanum sem stðastliðinn áratug hefur fallið

saman við grunnskólastigið. Yfirskriftin „kennari" má því gjarna vera opin því að aðferðirnar sem ég beiti við

að rannsaka starfið eru ekki bundnar við eitt skóiastíg eða tiltekinn kennarahóp, heidur er ég að rannsaka

breytingar í skólastarfi og breytingar í samfélaginu sem snerta kennslu á mörgum skólastigum og e.t.v. líka

utan hins opinbera, stigskipta skólakerfis.

Heildarrannsóknin heitir á íslensku Kcnnamstarfið og kcnningar um fagstéttir. Auk markmiðsins um að kanna

breytingar á íslenska kennarastarfinu er meiningin að taka þátt í félagsfræðilegri og menntunarfræðilegri um-

ræðu á alþjóðlegum vettvangi um þróun kennarastarfsins og annarra sérhæfðra starfa. Viðfangsefni þessarar

greinar er brot af heildarviðfangsefninu.

72