Uppeldi og menntun

						INGÓLFUR   ÁSGEIR   JÓHANNESSON

starfið og hvað kennarar hefðu gert til að mæta breytingum á ofangreindum

atriðum. Ég vann úr þessu efni með eftirtaldar tvær rannsóknarspurningar í huga:

-   Er kennarastarfið orðið vandasamara ogflóknara en það var um 1970?

-   Krefst kennarastarfið sérhæfðari þekkingar og leikni en það gerði um 1970?

Ég ræði síðan niðurstöðurnar í ljósi samantektar Sternbergs og Horvaths um þekk-

ingu, skilvirkni og innsæi. Ennfremur geri ég stutta grein fyrir því hvernig rann-

sóknir á kennarastarfinu eru í sjálfu sér stjórnlist til að efla starfið og virðingu fyrir

því. Ég set þær vangaveltur í samhengi við kenningar um þróun fag- og sérfræði-

starfa og nota til þess eftirfarandi tvær spurningar sem ég ræði í lok greinarinnar:

-   Geta rannsóknir á starfi kennara bætt vinnubrögð þeirra?

-   Ættu rannsóknir á starfi kennara að auka virðingu fyrir kennarastarfinu í sam-

félaginu?

Viðtalsrannsóknin

Fyrsta stigið í rannsókn minni á íslenska kennarastarfinu og sérhæfðri þekkingu

kennara fólst í viðtölum við 19 grunnskólakennara veturinn 1996-1997. Ég valdi

kennarana með aðstoð skrár sem menntamálaráðuneytið gaf út um starfandi

kennara og skólasrjórnendur við grunnskóla veturinn áður (Skrá um starfandi skóla-

stjórnendur og kennara 1995-1996, 1995). Ég valdi tvo hópa: í öðrum hópnum voru

kennarar úr allmörgum skólum á Norðurlandi eystra, í hinum voru kennarar úr

nokkrum skólum í austurborg og vesturborg Reykjavíkur, í Kópavogi og í Hafnar-

firði. í Kennaratali fann ég aldur og upphafsár í kennslu.

Ég tók síðan viðtöl við tíu kennara á Norðurlandi eystra og níu á höfuðborgar-

svæðinu, samtals 19 kennara, 14 konur og fimm karla. Kennararnir í þessum hópi

eru allir fæddir á árunum 1947-1950 og hófu störf á árunum 1969-1972. Ég valdi

kennara á svo líkum aldri með ámóta langan starfsaldur í kennslu vegna þess að ég

vildi vera viss um að ég væri að spyrja um sama tímabil í öllum viðtölunum. Tveir

höfnuðu þátttöku í rannsókninni og í tvo kennara náðist ekki á þeim tíma þegar

rannsóknin fór fram.

Hópurinn er blandaður miðað við kennslugreinar og starfssvið. Fjölmennastir í

hópnum eru stjórnendur, aðallega þó fyrrverandi skólastjórar og núverandi aðstoð-

arskólastjórar, enda útilokaði ég þá sem höfðu verið skólasrjórar meira en helming

starfstímans. Samtals höfðu átta einstaklingar í hópnum stjórnunarreynslu í 61 ár

þegar viðtölin fóru fram og a.m.k. tveir voru náskyldir eða tengdir stjórnendum.

Einnig eru margir kennarar í hópnum með reynslu af því að kenna yngstu börnun-

um, t.d. sex ára börnum. Þá eru í hópnum sérkennarar, íþróttakennarar, dönsku-

kennarar, raungreinakennarar og sögukennarar. Allir viðmælendur mínir flokkast

á einn eða annan hátt sem „sérfræðingar", þ.e. þeir eru reyndir kennarar sem hafa

helgað starfsævi sína kennslu í grunnskóla.

Viðtölin fóru fram á tímabilinu október 1996 til maí 1997. Ég hringdi í flesta

viðmælendur á Norðurlandi eystra fyrirfram eða hitti þá á vinnustað og bað þá að

ræða við mig. 1 kjölfar þess sendi ég bréf ásamt „Lýsingu á rannsókn" og „Nokkr-

um spurningum til að vísa veginn í viðtölum". I „Lýsingu á rannsókn" voru jafn-

framt upplýsingar um rannsakanda. Flestir höfðu sagt ákveðið já áður en ég sendi

75