Uppeldi og menntun

						SKOLINN   OG   FELAGSLEGAR   FRAMFARIR

Utan Bandaríkjanna er Dewey aðallega þekktur sem brautryðjandi í menntamálum,

skólamaður og menntunarfræðingur, en í heimalandinu ekki síður sem heim-

spekingur, enda er hann einn þeirra bandarísku heimspekinga sem grundvölluðu

heimspekilega afstöðu sem heitir á ensku „pragmatism" og ég hef gefið nafnið

verkhyggja. Kom sú stefna fram í Bandaríkjunum á seinni hluta 19. aldar.

Um áratuga skeið var Dewey heimsfrægur maður og í miklu áliti í heimalandi

sínu. En eftir að Rússar skutu Spútnik á loft árið 1957 fóru nokkrir áhrifamiklir

landar hans að svipast um eftir einhverjum sem hægt væri að skella skuldinni á

vegna þess að Bandaríkjamenn stóðu Sovétmönnum að baki í geimtækni. Og viti

menn, hugmyndir Deweys um nám og kennslu urðu fyrir barðinu á þeim sem

kostuðu kapps um að finna blóraböggul. Kenningar hans um breytta kennsluhætti í

grunnskólum og hugmyndir hans um menntun yfirleitt voru taldar hafa lagt

skólakerfi landsins í rúst!

En nú er öldin önnur. Á undanförnum þremur áratugum hefur svo mikil hreyf-

ing verið kringum Dewey og hugmyndir hans á öllum sviðum, ekki síst í heim-

speki, að kalla má endurvakningu, og hefur fjöldi bóka um kenningar þessa marg-

slungna og víðfeðma heimspekings komið út, einkum eftir 1980. Á þetta fyrst og

fremst við um Bandaríkin, en mér er nær að halda að sumir evrópskir heimspek-

ingar séu nú loks farnir að taka eitthvert mark á því grundvallarviðhorfi í heim-

speki sem Dewey stendur fyrir, það er að segja verkhyggjunni.

SKÓLINN OG FÉLAGSLEGAR FRAMFARIR

Sem einstaklingum er okkur gjarnt að líta á skólann eins og eitthvað milli kennara

og nemanda eða milli kennara og foreldra. Það sem við höfum mestan áhuga á er

eðlilega þær framfarir sem hvert barn sem við höfum kynni af tekur, eðlilegur

líkamsþroski þess, framför í lestri, skrift og reikningi, aukin þekking þess í landa-

fræði og sögu, betri hegðun, stundvísi, reglusemi og ástundun - það er með hlið-

sjón af þessu sem við dæmum starf skólans. Og með réttu. Samt þarf að víkka sjón-

deildarhringinn. Það sem bestu og vitrustu foreldrar vilja barni sínu til handa

hlýtur samfélagið að vilja fyrir öll börn. Hvaða hugsjón önnur sem vera skal fyrir

skóla okkar er þröngsýn og ógeðfelld; sé farið eftir henni gerir hún út af við lýðræði

okkar. Allt sem samfélagið hefur afrekað til góðs er, fyrir meðalgöngu skólans,

fengið framtíðarþegnum þess til ráðstöfunar. Allar skástu hugmyndir sínar um

sjálft sig vonast það til að sjá rætast með tilstyrk hinna nýju möguleika sem þannig

opnast því. Hér eru einstaklingshyggja og félagshyggja á einu máli. Einungis með

því að samfélagið sé trútt fullum þroska allra einstaklinganna sem mynda það er

hugsanlegt að það sé trútt sjálfu sér. Og í þeirri sjálfstjórn sem þannig er veitt

skiptir ekkert eins miklu máli og skólinn, því eins og Horace Mann3 sagði: „Þar sem

gróskan ríkir er einn forgöngumaður á við þúsund sporgöngumenn."4

3   Horace Mann (1796-1859) var bandarfskur skólamaður. Hann var forvígismaður í Almenningsskólahreyfing-

unni (The Common School Movement) í Bandaríkjunum á fyrri hluta 19. aldar.

4  „Where anything is growing, one former is worth a thousand re-formers." (Heimir Pálsson íslenskaði. - GR).

260