Uppeldi og menntun

						SIGURÐUR   KRISTINSSON

Til að standast ströngustu kröfur þyrfti skilgreiningin að staðhæfa bæði (iiia) og

(iiib). En eru þessar staðhæfingar sennilegar? Mun auðveldara að er fallast á (iiia)

en (iiib), enda segir hún minna. í fljótu bragði virðist tiltölulega auðvelt að fallast á

að hafi manneskja staðist nægilegar og réttar kröfur námsbrautar sem veitir starfs-

réttindi þá hafi hún öðlast eiginlega starfsmenntun á viðkomandi sviði. Erfiðara er

að samþykkja þá staðhæfingu (iiib) að manneskja hafi því aðeins öðlast eiginlega

starfsmenntun að hún hafi staðist nægilegar og réttar kröfur slíkrar námsbrautar.

Gagndæmi við (iiib) væri einstaklingur sem hefur starfsmenntun án þess að hafa

nokkurn tíma verið skráður í formlegt nám. Annað dæmi væri einstaklingur sem

hefur starfsmenntun án þess að hafa lokið námi sem veitir starfsréttindi. Þessa

möguleika er ekki hægt að útiloka með skilgreiningu.

Athugið að spumingin er ekki hvort slík dæmi séu líkleg og þaðan af síður

hvort snjallt sé fyrir fagstéttir að hafa hátt um þennan möguleika. Spurningin er

eingöngu sú hvort þau séu möguleg; hvort réttur skilningur á hugtakinu starfs-

mermtun útiloki þau. Mér sýnist þau vel möguleg. Ef tilvist almáttugs Guðs er

möguleg má hugsa sér að hann (eða hún) fremji kraftaverk með því að skapa hinn

fullkomna kennara, fullmótaðan án hjálpar frá þar til gerðum námsbrautum.

Segjum að þetta gerðist og við fengjum tækifæri til að ræða við þennan einstakling

um uppeldisfræði, þroskasálfræði, námssálfræði og aðrar bóklegar greinar sem

tengjast kennarastarfi, einnig að fylgjast með kennsluaðferðum hans, leggja fyrir

hann ýmis próf, kanna árangur og þroska nemenda hans o.s.frv. Mér virðist að ef

þessi kennari uppfyllir allar þær væntingar sem gera má til góðs kennara þá hafi

hann eiginlega starfsmenntun kennarans, alveg óháð því hvernig þessir hæfileikar

hans urðu til.

Ef þetta er samþykkt þá blasir við að starfsmenntun verður ekki skilgreind sem

afurð tiltekins ferlis (procedural definition), heldur sem ástand sem sjálft hefur til-

tekna eiginleika. Ferlisskilgreiningar eiga stundum rétt á sér. Til dæmis vilja sumir

skilgreina réttlæti í skiptingu gæða með því að lýsa ferli en ekki útkomu. Einfalt

dæmi til skýringar væri að ef peningar skipta um hendur vegna veðmáls sem

gengið er til af fúsum og frjálsum vilja og þannig að allir eigi jafna möguleika til

vinnings, þá sé endanlegur hlutur hvers og eins sanngjarn, sama hver útkoman er.2

Svo annað dæmi sé tekið kemur það viðhorf til álita að siðadómar séu réttir þá og

því aðeins að þeir verði til við umræður sem uppfylla tiltekin skilyrði um leikreglur

og þekkingu og teljist þannig frjálsar og skynsamlegar.3 En í ljósi dæmisins um

Sjá John Rawls, A Thcori/ ofjuslicc, Oxford University Press 1973, s. 85-86. Rawls ber þetta saman við það þegar

gengið er út frá því að ákveðin tegund skiptingar sé sanngjörn, t.d. jöfn skipting, og í ljósi þess reynt að upp-

götva ferli sem tryggi þess konar útkomu. Til dæmis megi treysta því að útkoman í skiptingu tertu á milli

hungraðra afmælisgesta verði jöfn ef þeirri reglu er fylgt að sá sem sker tertuna fái síðustu sneiðina (s. 85).

Þýski heimspekingurinn Júrgen Habermas er oft talinn helsti málsvari þessa viðhorfs. Kenningar hans um

þetta efni eru í brennidepli í nýlegum skoðanaskiptum íslenskra heimspekinga um hlutverk heimspekilegrar

siðfræði, sjá Vilhjálm Árnason, „Leikreglur og lífsgildi. Hugleiðing um hlutverk siðfræðinnar," Broddflugur,

Háskólaútgáfan 1997, s. 194-204; „Hvers er siðfræðin megnug? Frekari hugleiðingar um leikreglur og lífs-

gildi," í Jón Á. Kalmansson ritstj. Hvcrs cr siðfræðin megttug? Siðfræðistofnun 2000, s. 145-168; og „Á rauðu ljósi:

Andsvar við gagnrýni á „Leikreglur og lífsgildi,"" í Hvcrs cr siðfræðin megnug, s. 219-238; einnig Rtíbert H.

Haraldsson, „Einræða, umræða og samræða: Um leikreglur og lífsgildi," í Hvers er siðfræðin megnug, s. 169-188

og Jón Á. Kalmansson, „Hlutverk siðfræðinnar?" í Hvers cr siðfræðin mcgnug, s. 189-217.

247