Uppeldi og menntun

						KENNING   OG   STARF   1   ST AR F 5 M E N NTU N

HVAÐ ER FAGMENNSKA?

Páll Skúlason hefur varið þá skoðun að eiginleg menntun felist í vexti eða „fuHkomnun

þeirra eiginleika sem mönnum eru eðlislægir. Að menntast er þá að verða meira maður

- ekki meiri maður - í þeim skilningi að þær gáfur eða eiginleikar sem gera manninn

mennskan fái notið sín, vaxi og dafni eðlilega."5 Páll heldur áfram: „í samræmi við þessa

skoðun veita skólar ekki menntun, heldur framreiða ýmislegt sem ætti að stuðla að

menntun, þótt óvíst sé hvernig til tekst. Menntunin sjálf er ævinlega sjálfsmennrun í

þeim skilningi að það er lífveran sjálf, maðurinn, sem þroskast, vex og dafnar."6

Þessi almenna menntahugsjón er í samræmi við það sem hér hefur verið sagt um

möguleikann, eða öllu heldur ómöguleikann, á að skilgreina menntun út frá lýsingu á

tilteknu náms- eða menntunarferli. Mælikvarðinn á hvað telst menntun og hvað það

er að menntast er óháður ferlinu, en er í staðinn fenginn með vísun í mannlegt eðli.

Tiltekið námsferli er menntunarferli að því marki sem það felur í sér „fullkomnun

þeirra eiginleika sem mönnum eru eðlislægir", svo aftur sé vitnað í orð Páls.

Sú aristótelíska eðlishyggja sem þarna má ef til vill greina, er að sjálfsögðu um-

deild. Það er margt að varast þegar fullyrt er um sameiginlegt manneðli, því að þá

er stutt í þá hugmynd að hægt sé að lýsa þessu manneðli í smáatriðum, sem býður

því heim að slíkar lýsingar séu notaðar til að skilgreina frávik og leggja lið hvers

kyns fordómum gagnvart hinu óvenjulega og óþekkta.7 En hugmynd Páls um

menntun krefst þess ekki að gengið sé út frá varhugaverðum manneðlishugmynd-

um. Öll fellum við hversdagslega dóma sem fela í sér mat á því hvað sé þroski og

hvað einber þróun. Við virðumst fullkomlega staðföst og sjálfsörugg í þessum dóm-

um jafnvel þótt fæst okkar hafi skoðun á því hvaða kostir myndu prýða hinn full-

komlega þroskaða einstakling, hvað þá að við styðjumst við manneðlishugsjón sem

við teljum að gildi fyrir allar manneskjur, alls staðar og á öllum tímum. Það má líta

á menntun sem mannlegan þroska án þess að ganga út frá neinni ákveðinni kenn-

ingu um það hvað mannlegur þroski sé og e.t.v. líka án þess að svo mikið sem fall-

ast á að slík heildarkenning sé möguleg.

Ef við föllumst þá í bili á þessa almennu útlistun Páls á því hvað menntun sé,

þá vaknar sú spurning hvaða skilning hún leiði af sér á hugtakinu starfsmenntun.

Það virðist hæpið að ætla starfsmenntun það hlutverk að stuðla að fullkomnun

eðlislægra eiginleika mannsins. Sá þroski sem starfsmenntun stuðlar að er ekki

þroski manneskjunnar sem manneskju, heldur þroski hennar sem fagmanneskju.

Þetta tvennt er eflaust samtvinnað; þeir eiginleikar sem gera manneskju að betri fag-

manneskju eru eflaust að stórum hluta um leið þeir eiginleikar sem gera hana meira

að manneskju. En til að fá betri sýn á hugtakið starfsmenntun þurfum við að þrengja

þroskahugsjónina og miða hana við skilning okkar á hugtakinu fagmennska.

5   Páll Skúlason, Pælingar, Páll Skúlason 1987, s. 305

6   Ibid.

7   Þessi ótti við afleiðingar eðlishyggju er alþekktur, en á islenskum vettvangi kemur hann m.a. fram í viðbrögð-

um Sigríðar Þorgeirsdóttur við skrifum Kristjáns Kristjánssonar um uppeldi og menntun. Sigríður segir meðal

annars að ef „eðlishyggjukenningum er beitt í siðferðilegum tilgangi fela þær í sér hugmyndir um eðli og

hugsanlegt ó-eðli sem geta verið grundvöllur fordæmingar og mismununar." „Siðfræðikennsla í skólum," í

Hvers ersiðfræðin megnug? s. 77.

150