Vakandi Draumasvefn Svefnstig 1 Svefnstig 2 Svefnstig 3 ¦ Svefnstig 4 Mynstur svefnsins hjá ungum manni sem sefur heila nótt (í átta tíma). Fjórða stigið er aðeins fyrri hluta nætur. Tímabil draumasvefns lengj- ast þegar líður á nóttina. Á fyrsta ári ævi sinnar sefur ungbarnið drauma- svefni um 45% af svefntímanum. Eftir þriggja ára aldur er draumatíminn komínn niður í um 25%. Þegar fólk eldist minnkar dýpsti svefninn og hjá öldruðu fólki má segja að fjórða stigið sé horfið. lausum svefni gctur oft munað Óljósar minnismyndir. Þeir sem vakna upp af draumasvefni geta venjulega greint frá ljósum minnismyndum með atburðarás, og er það kallað draumur. Gagnstætt hinni miklu ró sem fylgir dýpstu stigum draumlauss svefns á sér stað mikil virkni í draumasvefni. Þá eru þverrákóttir vöðvar líkamans. að undanteknum andlits- og hálsvöðvum, nær alger- lega slakir svo að nálgast lömunar- astand. Kannast margir við þetta af þeirri reynslu að vakna upp af draumi og geta ekki hreyft legg né lið nokkrar sekúndur (spinal motor inhibition). Ýmis önnur kerfi líkamans eru hinsvegar mjög virk á draumastigi og er það i samræmi við mikla virkni ósjálfráða tauga- kerfisins. Þessi virkni veldur sveifl- um á blóðþrýstingi, hjartsláttar- hraða, öndun, súrefnismagni blóðsins, starfsemi meltingarfæra, kynfæra og fleiri líffæra. Sjúklingar með skeifugarnarsár framleiða langmest af þeirri magasýru sem myndast yfir nóttina á drauma- tímabilum. Fólk með kransæða- sjúkdóma vaknar stundum upp við hjartaverk og er það einnig talið gerast á draumatímabilum. Börn sofa lengur en fullorðið fólk og er draumatíminn hjá barni á fyrsta ári nær helmingur svefn- tímans. Heildarsvefntími fullvax- ins manns helst nær óbreyttur ævina út, en þegar fólk eldist minnkar dýpsti svefninn og má segja að stig fjögur sé horfið hjá öldruðu fólki. í samantekt má segja að ákveðnir þættir virðasl vera mjög stöðugir í svefnmynstri heilbrigðs fólks. Tvenns konar svefn er alltaf til staðar. draumlaus (N-REM) og draumasvefn (REM). Lengd hverrar N-REM/REM umferðar er um níutíu mínútur hjá fullorðn- um. Fólk sefur fyrst draumlausum svefni áður en draumastig hefst. Dýpstu stig svefnsins koma snemma á nóttunni (svefntím- anum). Undir morgunn er svefninn grynnri og skiptist þá á grunnur draumlaus svefn og löng drauma- tímabil. Hvaöa þýóingu hefur svefnskortur? Áður hefur verið fullyrt, að svefn sé nauðsyn en hversu nauðsynlegur er hann? Helsta aðferð til að fá svar við þessari spurningu er að svipta líkamann svefni og sjá hvað gerist. Um aldir hefur svefnleysi verið notað til að brjóta niður mótstöðu fanga í yfirheyrslum og þykir ómissandi þegar „heilaþvottur" skal fara fram. Upp úr síðari heimsstyrjöld hófust kerfisbundnar rannsóknir á því hvert þol manna væri á þessu sviði og hver áhrif vökur hefðu á andlega og líkam- lega hæfni. í grófum dráttum eru áhrif andvöku þessi: Eftir sólarhringsvöku byrjar at- hygli og einbeiting að slævast, verður óstöðug, gloppótt og síðar almennt sljó. Hæfnin til að halda athyglinni minnkar, t.d. til að leysa reikningsþraut eða aka í umferð. Með vaxandi þreytu verða margir pirraðir og ergilegir og fólk hneigist til að skipta sér sem minnst af um- hverfinu og öðru fólki. Hæfnin til að leysa fjölþætt og flókin verkefni bilar fyrst. meðan hæfni til að inna af hendi æfða athöfn getur haldist lengi, einkum ef fólk fær að ráða vinnuhraða sínum. Á öðrum og þriðja sólarhring fara líkamleg óþægindi að gera vart við sig. Aukin vöðvaspenna kemur fram sem höfuðverkur, svimi, eða hettutilfinning kringum höfuðið og andþyngsli. Sviði kemur í augu og þokusýn, Fólk fer að rugla saman eigin hugsunum og utanaðkom- andi upplýsingum. Þá byrjar skynjunin að bila og margir eiga erfilt með að meta fjarlægð rétt, 14 FrétlabréfumHEILBRIGÐISMAL 1/1980
Beinir tenglar