þeim virðist sem hlutir færist til, breyti um stærð og finnst jafnvei gólfið ganga í bylgjum (rangskynj- anir). Á fjórða sólarhring fá sumir of- skynjanir, tímaskyn truflast, draumar ráóast inn í vökuástandið og ruglast saman við raunveruleik- ann. Þegarskynjunin erorðin mjög óáreiðanleg fá margir löng tímabil með misskynjunum og ofskynj- unum. Þessar truflanir eru mestar á sjónskyni ogsnertiskyni, en minni á heyrnarskyni, eins og tíðkast hjá ýmsum geðsjúklingum. Flestir finna fyrir kvíða. örvggisleysi, jafnvel ofsóknartilfinningu — finnst að setið sé á svikráðum við þá. Áttun (orientation) og hæfni breytist eftir dagtíma, er best síðari hluta dags, en síst snemma morg- uns, þegar likamshitinn er lægstur. Segja má, að þarna hafi skapast tímabundin geðtruflun (organie psychosis). Eru þeir viðkvæmari, Svefninn er nauðsynlegur fleirum en okkur mönnunum. Margir hafa tekið eftir hátterni sofandi dýra, t.d. katta. Þegar kött dreymir er örfínn titringur af og til á rófubroddi, klóm og veiði- hárum, auk augnhreyfinga. Mynd: J.R. sem eru líkamlega veikir, andlega óstöðugir, illa áttaðir eða búa við óöryggi og kvíða í daglegu lifi. Það ástand sem skapast, líkist oftast órólegu rutlastandi (deleríum), en getur líkst ástandi kleyfhugasjúkl- inga með ofsóknarhugmyndum og ofskynjunum. Rétt er að taka fram að til er fólk sem þolir vöku mjög lengi án þess að skynjun og áttun truflist verulega. Áhrif vökunnar á líkamsstarf- semi eru víðtæk en miklu minni röskun verður á lífeðlisfræðilegri og lífefnafræðilegri starfsemi heldur en andlegri og sálfræðilegri. Auk þeirra líkamlegu einkenna um svefnleysi sem flestir þekkja, svip- brigðalaus, þreytulegog tekin and- lit með baugum undir augum, kemur fínn handtitringur, aukin vöðvaspenna, lækkaður líkamshiti og minnkuð viðbrögð við ytra áreiti. Hversu langan tíma tekur að bæta skortsastand sem skapast af svefnleysi? Eftir langa vöku sofa menn í tólf til fjórtán klukku- stundir. Á þeim tíma nær ungt fólk aftur um 90% af fyrri andlegri starfshæfni. Þreytutilfinning hverfur á tveim til þrem dögum. Fólk nálægt miðjum aldri eða eldra virðist þó ekki eins fljótt að bæta upp svefntap og yngra fólk. Fyrstu nóttina eftir vöku er áberandi auk- inn djúpur draumlaus svefn en næstu nótt er draumasvefn í meira mæli í venjulega. Eftir það eru stig svefnsins í eðlilegum hlutföllum. Hver er svefnþörf venjulegs manns? Langflestir þurfa sjö til níu stunda svefn að jafnaði. Sumir komast af með minna, jafnvel ævina út. Svefnþörf einstaklinga er einnig misjöfn frá einum tíma til annars, eftir því hvað er að gerast í lífi þeirra. Ástfangið fólk, og þeir sem eru hugfangnir af áhugavekj- andi verkefni, virðast oft komast vel af með takmarkaðan svefn. Áður þótti karlmennska að geta vakað næstum endalaust og stundum gerðu aðstæðurnar kröfu til þess. Enn má heyra togarasjó- menn segja frá áhrifum erfiðis og vöku áður en vökulögin komu á ís- lenskum togurum. Til eru margar spaugilegar sögur af ofsjónum gamalla síldarskipstjóra sem höfðu staðið og horft eftir síld í marga sólarhringa. En sem betur fer til- Frétlabrél um HEILBRIGÐISMAL 1/1980 15
Beinir tenglar