19. júní

						Nanna Ólafsdóttir mag. art.:

Islenzkir skólar

á fyrri hluta 19. aldar

Hin   stórmerka  upplýsingar-   eða  fræðslustefna

18.  aldar átti trausta fylgismenn á íslandi, svo sem

Skúla Magnússon, Eggert Ólafsson, Jón Eiriksson

konferenzráð, Hannes Finnsson biskup, Stefán Þór-

arinsson amtmann, Magnús Stephensen o. fl. Þess-

ir menn voru nákunnugir menningarstraumum

álfunnar þegar þeir gerðust forgöngumenn þjóðar-

innar um framfarir í andlegum og hagnýtum efn-

um og bættum verzlunarháttum á síðara hluta 18.

aldar. Samkvæmt upplýsingarstefnu var reynsla

mannsins undirstaðan og skynsemin eina leiðar-

ljós hugsunarinnar. Framfarir í náttúruvísindum

stuðluðu að þessu. Maðurinn var að losa sig úr

viðjum kirkjulegra skýringa um sjálfan hann og

veröldina. Mikið var rætt og ritað um umbætur i

félagsmálum og stjórnarefnum, margir höfðu trú

á upplýstu einveldi, þó að sú trú yrði skammlíf.

Bændur voru leystir úr átthagafjötrum — í Dan-

mörku 1788. Jarðir voru teknar undan kirkju og

klaustrum og fengnar í hendur bændum — eins

og gerðist hér þegar landið var gert að einu bisk-

upsdæmi og jarðir biskupsstólanna seldar í aldar-

lok. Þá var og refsilöggjöfin endurskoðuð og færð

til mildari hátta eins og kunnast er af starfi Magn-

úsar Stephensens.

frumsamið efni eftir konur, og á kápusíðu mynd-

ir af íslenzkum listakonum eða verkum þeirra. Er

það þegar orðin falleg myndabók. 1 þetta sinn er

mynd af ungum rithöfundi, og má segja, að það

sé ekki vonum fyrr, jafnmikið og við Islendingar

eigum að þakka .,orðsins list".

Óska  óg blaðinu  svo  gæfu  og  gengis  í fram-

tíðinni.

19.   JÚNl

Breytingin í hugsunarhætti og viðhorfum til

vandamála er gagnger. Ég vil nefna tvö dæmi hér-

lend. Fyrst af hinu andlega sviði. Hannes biskup

Finnsson segir í formala fyrir Kvöldvökunum 1794,

að hann sé ekki „svo ónærgætinn að heimta af

nokkrum að lesa sífeldlega guðfræðisbækur sér til

gagns, þvert á móti veit ég engan beinari veg að

gera unglingum guðlegan lærdóm væmissaman og

leiðan en að neyða þá til að hafa hann um hönd

sí og æ" *). Hannes biskup hefur tileinkað sér upp-

eldiskenningar hins franska J. J. Rousseaus. Menn

átta sig á breytingunni þegar rif juð er upp húsaga-

tilskipun frá miðri 18. öldinni sem kvað svo á að

börn og hjú áttu sífeldlega að lypta huganum í

hæðir við öll tilefni, daglangt. Þau áttu að varast

heimskulegar frásagnir, hinar svokölluðu sögur,

léttúðarfullar vísur og rímur, slíkt var ekki sæm-

andi kristinni manneskju að hafa um hönd og var

heilögum anda hryggðarefni. Hitt dæmið, af hinu

veraldlega sviði, er öll barátta Skúla Magnússonar

fyrir innréttingunum og gegn Islandskaupmönn-

um -- og síðar á tímabilinu framhaldið, hin hat-

ramma sókn Stefáns amtmanns Þórarinssonar,

Magnúsar Stephensens og nær allra sýslumanna

landsins gegn hinum erlendu kaupmönnum og

verzlunarokinu, sem náði hámarki með Almennu

bænarskránni 1795. Allt er þetta í nánum tengsl-

um við nýja lífsskoðun sem ruddi sér braut í

álfunni.

Inntak hinnar nýju lífsskoðunar var trú á mann-

inn og möguleika og rétt hans til þroska. Þekking

var hið æðsta hnoss og fræðslustarfsemi í þágu al-

!)  Kvöld-vökurnar 1794, bls. XXI-XXII.