unin hét nú fullu nafni. Hún var opnuð 31. marz 1787, og smám saman fjölgaði upp í 1000 konur, sem fæddu þar á hverju ári. Það er táknrænt fyrir ástand lækninga á þessu sviði í lok átjándu aldar, að mæðradauðinn var 1,5% á árunum 1771—1780, en var í hinni nýju stofnun á árunum 1788—1799 2,5%. Nú a dögum eigum við erfitt með að skilja þessa háu dánartölu, og þó átti barnsfararsóttin eftir að verða ennþá hættulegri, því á árunum 1840—1842 fór dánar- tala mæðranna upp í 3,3% og enn hækkandi upp í 8% árið 1843. Tvo mánuðina september og októ- ber 1844 var barnsfararsóttin á fæðingarstofnun- inni í Kaupmannahöfn orðin svo ofsaleg, að 15% af mæðrunum dó. Þá var tekið það ráð að loka stofnuninni, og á því tímabili voru keypt hús á öðrum stöðum í borginni til þess að innrétta sem fæðingastofnanir í bili, og einnig voru fæðingar hjá ljósmæðrum í heimahúsum. Fæðingastofnunin var aftur opnuð 1848, en barnsfararsóttin var alltaf annað slagið að gera vart við sig í farsóttum. Og enn varð dánartala mæðranna á árunum 1860—1864 orðin 7 af hverj- um hundrað fæðingum. I öðrum löndum álfunnar var ástandið eins, og sums staðar verra. Þannig var það á fæðinga- stofnun háskólans í Vínarborg árin 1844 til 1847. Ungverski læknirinn Ignaz Philipp Semmelweis fór að vinna á I. deild Fæðingastofnunar almenna sjúkrahússins í Vínarborg í apríl 1844, og þá var dánartala mæðranna 17%. Það furðulega var við þessa banvænu barnsfararsótt, að á II. deild stofn- unarinnar dóu færri konur, og var svo mikill mun- ur á dánartölunni, að árið 1846 dó 451 móðir á I. deild, en á II. deild fæðingastofnunarinnar dó ekki nema einn fimmti af þeirri tölu. Það var svo augljóst, að konurnar reyndu að forðast þá deild og komast helzt á II. deild, en þar fór fram Ijós- mæðrafræðslan og engar krufningar. Um miðjan maí 1847 byrjaði Semmelweis að þvo hendur sínar úr klórvatni, og lét alla á deild- inni gera þaS líka. Frá þvi í byrjun apríl 1847 og fram í miðjan maí dóu 18 af hverjum 100 fæðandi konum. Eftir að byrjað var að þvo sér um hendur úr klórvatni við allar fæðingar lækkaði dánartal- an niður í 2,45%. Eins og oft vill verða um miklar uppgötvanir, voru margir á móti þessu og töldu það vera firru, að handþvottur úr klórvatni gæti haft svo mikið að segja um líf og dauða sængurkvenna. Þeim til afsökunar er það, að ennþá var ekki búið að finna sýklana, sem voru og eru orsök allra ígerðasjúk- dóma. Annar merkur læknir byrjaði svokallaða sótthreinsun (antisepsis) við allar handlæknis- aðgerðir á þessum árum, og hafði það í för með sér sömu stórkostlegu breytingarnar á dánartölu vegna graftarígerða og opinna beinbrota og að- gerða. Þetta var enski læknirinn Joseph Lister (5. apríl 1827—10. febr. 1912), og notaði hann karbólvatn til þess að hreinsa sárin, áhöldin og hendurnar. Bakteríur fundust fyrst eftir að Sem- melweis var látinn. Eftir að sótthreinsun kom til sögunnar, fór vinn- an á fæðingastofnunum að breytast og til dæmis er það, að á fyrstu 17 árunum, sem sótthreinsun var notuð á Fæðingastofnuninni í Kaupmannahöfn, frá því 1870 til 1886, fæddu þar 19928 konur og af þeim dóu 7 og 8 við hverjar þúsund fæðingar. En það var samt of mikið, og próf. Stadfeldt var þá þegar svo bjartsjom, að hann taldi vera hægt að lækka enn meir dánartöluna, sem ætti helzt ekki að vera meiri en 5 af hverjum þúsund fæð- andi konum, enda hafði svo verið undanfarin 5 árin. Það tókst samt sem áður ekki að breyta neitt verulega dánartölu fæðandi kvenna, fyrr en kemur fram á þessa öld, er verulega gætir blóð- flutnings og meiri þekkingar á meðferð losts (shock) um 1936. Mest varð þó breytingin, þeg- ar sulfameðul komu um 1937 og eftir seinni heims- styrjöld penicillin og fuggulyfin. Nú er svo komið, að barnsfararsóttin veldur sárafáum dauðatilfellum. Þegar Ríkisspítalinn var byggður í Kaupmanna- höfn, fluttist Fæðingastofnunin þangað 1910, þar sem hún ennþá er til húsa. Þegar búið var að vinna bug á bakteríum að svo miklu leyti, að aðgerðir voru yfirleitt ekki lifs- hættulegar, og ennfremur framkvæmanlegar í svæfingum og deyfingum, fóru að verða verulegar framfarir í fæðingahjálp eins og handlækningum. Um leið varð meiri skilningur á því, hvað hægt var að gera fyrir mæðurnar og börnin. Allar fram- farir heimta mikla vinnu og vinnuskilyrði, aðstæð- ur, sem heilbrigðisyfirvöldin voru lengi að átta sig á. Þess vegna er ekki byrjað að kosta verulega til þessa hluta heilsugæzlu, fyrr en kemur fram á þessa öld. Verulega munar þó um, þegar sjúkra- tryggingar koma til sögunnar. Fyrst voru það einkaaðilar, sem mynduðu sjúkrasamlög og byggðu sjúkrahús. Framfarir í læknavísindum hafa al- veg farið eftir því, hve miklu hefur verið kost- 24 19. JÚNÍ
Beinir tenglar