Nokkrar vangaveltur um kynferðislega áreitni Hugtakiö kynferðisleg áreitni er nokkuö nýtt í jafnréttisumræöunni hér á landi. Það þýðir þó auðvitað ekki að kynferðis- leg áreitni á vinnustöðum hafi ekki ver- iö til áður og nokkuð víst er að hún hef- ur alla tíð verið til. Það sem hins vegar er nýtt, er opin umræða um fyrirbærið. Umræða þessi hefur að vísu ekki verið mikil hér á landi, hins vegar hefur hún verið töluverð erlendis, ekki síst í Bandaríkjunum, en þar hafa fallið fræg- ir dómar í slíkum málum þar sem kon- um hafa verið dæmdar „óímunnberan- legar" upphæðir vegna kynferðislegrar áreitni. Á Skrifstofu jafnréttismála stendur nú fyrir dyrum könnun á kyn- ferðislegri áreitni hér á landi, svo og gerð leiðbeiningabæklings fyrir laun- þega og vinnuveitendur. Hvað er kynferðisleg áreitni? Ýmsar skilgreiningar eru til á fyrirbær- inu en þó má segja að Alþjóðavinnu- málastofnunin og Evrópusamþandið hafi komið sér niöur á nokkuö svipaða skilgreiningu, sem er að festast í sessi. Samkvæmt þeirri skilgreiningu er kyn- ferðisleg áreitni á vinnustað framkoma, kynferðislegs eðlis, sem er óviðunandi þegar: a) slík hegðun er ósanngjöm og/eða móðgandi/særandi og í óþökk þess sem fyrir henni verður þ) höfnun á kynferðislegu samþandi af einhverjum toga hefur áhrif (með að- gerð eða aðgerðarleysi) á starfs- frama, ráöningu, launakjör eða önn- ur vinnuskilyrði starfsmanns c) slík framkoma skapar óþægilegt, fjandsamlegt eða auðmýkjandi and- rúmsloft fyrir viðkomandi á vinnu- stað Þessi skilgreining leggur áherslu á í lið a) að það sé viðmiðun þess sem fyrir áreitni veröur sem ákvarðar hvað hún/ hann upplifir sem kynferðislega áreitni. í því felst að gerandinn getur ekki rétt- lætt gerðir sínar með því að vísa til sinna eigín viðmiðana um kynferðislega hegðun. En hvað þýðir þetta? Er mönn- um nú ekki lengur leyfilegt að stunda heilþrigt og eðlilegt samspil við hitt kyn- ið á vinnustað, máttu nú ekki lengur daðra við samstarfsmanninn eða reyna viö þann sem þú ert skotin í? Nei, hér er ekki verið að tala um neitt slíkt. Þaö 22 er nefnilega grundvallaratriði þegar við tölum um kynferðislega áreitni að þá er um að ræða hegðun sem er \ óþökk þess sem fyrir henni verður. Hverjir verða fyrir kynferðislegri áreitni? í raun og veru getur hver sem er orðið fyrir slíku, karlar jafnt sem konur. Reyndin er hins vegar sú að t langflest- um tilvikum eru það konur sem verða fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu karla. Kemur þar vafalaust fyrst og fremst til staða kvenna almennt og kannski eink- um og sér í lagi það að karlar eru mun oftar f yfirmannsstöðum og konur oftast í undirmannsstöðum. Kynferðisleg áreitni er mjög oft dæmi um misnotkun á valdi og stöðu gerandans og eitt af einkennum hennar er einmitt að þar er ekki um kynferðislegt samband á jafn- réttisgrundvelli að ræða. Það eru margar goösagnir um það hverjir það eru, sem verða fyrir kynferð- islegri áreitni og þá eru gjarnan nefndar ungar stúlkur, stúlkur sem klæðast áþerandi og „sexý" eða konur sem nota kynferði sitt til að koma sér áfram í starfi. Erlendar rannsóknir sýna hins vegar að þessar goðsagnir eiga ekki við nein rök að styðjast. í fyrsta lagi hefur aldur lítið að segja, konur allt frá ungl- ingsaldri fram á eftirlaunaaldur verða fyrir slíkri áreitni, feitar konur og mjóar, stuttar sem langar, fríðar sem ófríðar, flottar sem púkalegar. Hins vegar eru þær konur sem eru í veikri stöðu á vinnumarkaðinum í hvað mestri hættu, þ.e. konur sem eru í ótryggri stöðu, svo sem eins og nemar, lausráðnar konur, eldri konur og yfirleitt þær konur sem eiga erfitt meö að fá vinnu. Hvað segja lögin? íslensk löggjöf tekur ekki með þeinum hætti á kynferðislegri áreitni, nema I hegningarlögum, en þar segirl 198. gr. : „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök víð mann utan hjóna- þands eöa óvígðrar samþúðar með því að misnota freklega þá aðstöðu sína að hann er honum háður, fjárhagslega, í atvinnu sinni eða sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi, skal sæta fangelsi allt að 3 árum, eða sé maður- inn yngri en 18 ára, allt að 6 árum. Onn- ur kynferðisleg áreitni varðar fangelsi allt að 2 árum." Samkvæmt þessu er refsingin við kynferðislegri áreitni á vinnustað fangelsi allt að 2 árum. Þetta er hins vegar hegningarlagaákvæði en það hefur I för með sér að það hvílir al- farið á ákæruvaldinu að sanna að brot- iö hafi verið gegn greininni og því er þetta ekki mjög heppilegt ákvæði eða líklegt til að verða mikið notað. í jafn- réttislögum er hins vegar að finna ákvæði I 5. tölulið 6. gr. þar sem segir að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna fólki eftir kynferði og gildi þaö m.a. um vinnuaðstæður og vinnuskil- yrði. í Danmörku hefur það verið stað- fest af dómstólum að kynferöisleg áreitni á vinnustað falli undir sams kon- ar danskt ákvæði. Á þetta hefur hins vegar aldrei reynt hér á landi en það væri spennandi að fá slíkt mál til með- ferðar, ef yfirleitt hægt er að tala um slík mál sem „spennandi". Hvernig má stöðva kynferðislega áreitni? Ýmsar leiðheiningar, einkum erlendar, eru til um hvernig bregðast megi viö þessari hegðun. Ég ætla hér I lokin að nefna nokkur dæmi, sem gætu gagnast þeim sem verða fyrir slíku. - ekki leyna ástandinu fyrir samstarfs- fólki þínu - ekki kenna sjálfri/sjálfum þér um - skráðu nákvæmlega hjá þér og lýstu því sem gerist hverju sinni - fylgstu með hvort það verða einhverj- ar breytingar á verkefnum þínum - kannaöu hvort einhver vinnufélaga þinna hefur orðið fyrir slíkri áreitni og ef svo er ræddu þá við hann um mál- ið - fáðu stuðning vinnufélaga - eru þeir tilbúnir til að „vitna"? - haltu því fram að áreitnin sé vanda- mál er varðar alla á vinnustaðnum - ræddu af hreinskilni viö trúnaðar- mann - reyndu ekki að standa ein/einn í stríði við samstarfsmann/yfirmann þinn - láttu alla vita af því hver gerandinn er BF
Beinir tenglar