Tímarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vísbending

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Vísbending

						V í s b e n d i n g  ?  3 0.  t b l.  2 0 0 7   3
Hannes ­Hólmst­einn ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­
Gissurarson ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­
prófessor
Laffer-boginn var fyrst rissaður upp á munnþurrku á veitingastaðnum Two Continents í Washington-borg 
í Bandaríkjunum í desember 1974. Ungur 
og ákafur hagfræðiprófessor frá Chicago, 
Arthur B. Laffer, var kominn í höfuð-
stað lands síns til að skýra fyrir nokkrum 
áhrifamönnum Hvíta hússins, að skatttekj-
ur ríkisins þyrftu ekki alltaf að lækka, þótt 
skattheimta væri minnkuð.1 Hann dró 
upp boga, sem sést á mynd 1. Sá liggur á 
skattheimtuásnum og á að sýna skatttekj-
ur.2 Tekjur eru engar, þegar skattheimta 
er engin, og líka engar, þegar hún nær 
100%, því að enginn gerir neitt, þegar allt 
er hirt jafnóðum. Skatttekjur aukast, fyrst 
eftir að skattheimta er aukin, uns náð er 
einhverju marki. Eftir það minnkar hún. 
 Þetta merkir, að hægra megin á boganum 
eða ?öfugum megin? lækka skatttekjur, eft-
ir því sem skattheimta eykst, en í því felst 
líka, að skatttekjur hækka, eftir því sem 
skattheimta minnkar. Þess má geta, að bog-
inn er svipaður í laginu og sá, sem fiskihag-
fræðingar nota til að sýna samband sóknar 
í fiskistofn og afla úr honum.3 Aflinn er 
enginn, þegar ekkert er tekið, og hann er 
líka enginn, þegar allt er tekið, því að þá 
endurnýjar stofninn sig ekki og hverfur. 
Aflinn eykst með aukinni sókn, uns náð 
er einhverju marki, en eftir það minnkar 
hann. Eðlilegt er, að bogarnir séu eins í lag-
inu, því að hugsunin að baki þeim báðum 
er hin sama: ?Afli? skattheimtumannanna 
 eykst í upphafi með aukinni ?sókn?, en 
síðan kemur að því, að hann minnkar, því 
að skattgreiðendur bregðast við því, sem 
þeir telja óhóflega skattheimtu, með því 
að minnka við sig launaða (og skattlagða) 
 vinnu, skjóta tekjum undan skatti og svo 
framvegis. Í baráttunni fyrir forsetakjör í 
Bandaríkjunum 1980 tók Ronald Reagan 
undir hugmynd Laffers. Hann hélt því 
fram, að skattalækkanir eins og þær, sem 
hann ætlaði að beita sér fyrir, myndu ekki 
 minnka skatttekjur, enda væru Bandaríkja-
menn staddir ?öfugum megin? á Laffer-
boganum. Með skattalækkunum myndi 
atvinnulíf eflast og menn leggja harðar 
að sér, en það hefði í för með sér auknar 
skatttekjur. Fyrirhugaðar skattalækkanir 
 greiddu þannig fyrir sig 
sjálfar. Þetta þótti and-
stæðingum Reagans innan 
og utan Lýðveldisflokks-
ins hin mesta firra og töl-
uðu um ?vúdúhagfræði?. 
Reagan réðst hins vegar 
ótrauður í skattalækkanir 
í forsetatíð sinni. Oft er á 
það bent, að hann skildi 
eftir sig verulegan fjárlaga-
halla. Stuðningsmenn 
Laffers svara, að Reagan 
hafi vissulega stóraukið 
útgjöld til varnarmála, en 
með því hafi hann unnið 
 kalda stríðið, svo að það hafi verið þess 
 virði, og auk þess hafi skattalækkanirnar 
skilað sér síðar í auknum skatttekjum. 
 Hrakspár um þensluáhrif þeirra hafi ekki 
heldur ræst.
Eins og Arthur Laffer er fyrstur til að 
viðurkenna, fann hann ekki upp Laffer-
bogann.4 Serkneskur hugsuður, Ibn Khald-
un, skrifaði á 14. öld: ?Menn ættu að vita, 
að í upphafi valdaskeiðs nýrrar ættar skilar 
skattheimta miklum skatttekjum af létt-
um álögum. Í lok valdaskeiðs ættarinnar 
skilar skattheimta lágum skatttekjum af 
þungum álögum.?5 Skoski heimspeking-
urinn Adam Smith sagði í Auð­legð­ þjóð­­
anna 1776: ?Með því að minnka neyslu 
skattlagðrar vöru og stundum með því að 
 hvetja til smygls skilar mikil skattheimta 
oft minni tekjum en fengist gæti með hóf-
legri sköttum.?6 Enski hagfræðingurinn 
John Maynard Keynes, sem margir ríkisaf-
skiptasinnar tuttugustu aldar hafa gert að 
höfuðspámanni, sagði:7
Sú röksemd ætti ekki að þykja skrýt-
in, að skattheimta geti verið svo mikil, að 
hún nái ekki tilgangi sínum, og að skatta-
lækkun sé líklegri, ef gert er ráð fyrir nægi-
legum tíma fyrir hana til að bera ávöxt, en 
skattahækkun til að koma í veg fyrir halla 
á ríkissjóði. Þeir, sem halda nú fram önd-
verðri skoðun, minna á framleiðandann, 
sem selur vöru sína með tapi og ákveður 
að hækka verð hennar. Þegar salan minnk-
ar, svo að tapið eykst, grípur hann til bók-
haldaraspeki og ákveður að hækka verðið 
enn frekar, og þegar jafnvægi hefur náðst 
með því, að ekkert er framleitt og ekkert 
selt, fullyrðir hann hinn keikasti, að það 
 hefði verið fífldirfska að lækka verðið, þeg-
ar tapið eykst.
Hér á Íslandi sagði Jón Þorláksson á 
Alþingi 1925: ?Það er almenn regla, við-
urkennd af sérfræðingum í skattamálum 
í meira en 100 ár, að takmörk eru fyrir 
því, hve mikið má hækka einstaka skatta; 
þegar komið er að þessu takmarki, leiðir 
frekari hækkun ekki til aukningar á skatt-
tekjum, heldur til lækkunar á þeim.? Jón 
 bætti við á Alþingi 1926, að allir sérfræð-
ingar í skattamálum væru sammála um, 
?að það væri betra að láta peningana vera 
 kyrra í vösum og vörslum gjaldenda held-
ur en að láta þá safnast í sjóði í eign ríkis-
ins, af því að þeir beri meiri ávöxt hjá ein-
staklingunum heldur en ef þeir eru teknir 
í opinberan sjóð?.8 Skýrar verður hugsun 
Laffers vart orðuð, hálfri öld áður en hann 
dró upp boga sinn á munnþurrku.
Hér varðar mestu að gera greinarmun á 
skattheimtu (e. tax rate), til dæmis hversu 
hátt hlutfall menn greiða í tekjuskatt, og 
skatttekjum (e. tax revenue), til dæmis 
 hversu mikið ríkissjóður fær í tekjuskatt, 
þegar upp er staðið. Sambandið milli 
skattheimtu og skatttekna er ekki línulegt 
(bein lína upp á við, með öðrum orðum 
því meiri skatttekjur sem skattheimta er 
 meiri), heldur beygir línan fyrr eða síður 
niður: Að því marki kemur, að aukin skatt-
heimta minnkar skatttekjur. Ein rök fyrir 
 þessu eru augljós: Menn leggja harðar að 
sér og framleiða meira, ef þeir halda 80% 
af tekjum sínum eftir, en ef þeir halda 
40% eftir. Framlag Laffers var að leiða 
rök að því, að Bandaríkjamenn og aðrar 
vestrænar þjóðir hefðu náð marki mestu 
mögulegu skatttekna og jafnvel gengið 
 lengra, svo að skattalækkanir minnkuðu 
ekki nauðsynlega skatttekjur. Auðvitað 
Þurfa stó­rfel­l­dar skattal­ækkanir 
ekki að­ skerð­a tekjur ríkissjó­ð­s?
Laffer-boginn - Fyrri grein:
Skattheimta í %
Skatttekjur í kr.
Skatttekjur í kr.
Mynd ­1: ­Laffer­boginn
f­ram­hald­ á bls­. 4
S
ka
tt
he
im
ta
 í 
%
S
ka
tt
te
kj
ur
 í 
kr
.
S
ka
tt
te
kj
ur
 í 
kr
.

					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4