Tímarit.is   | Tímarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vísbending

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Vísbending

						V í s b e n d i n g  ?  3 0.  t b l.  2 0 0 7   3

Hannes ­Hólmst­einn ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­

Gissurarson ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­ ­

prófessor

Laffer-boginn var fyrst rissaður upp á munnþurrku á veitingastaðnum Two Continents í Washington-borg 

í Bandaríkjunum í desember 1974. Ungur 

og ákafur hagfræðiprófessor frá Chicago, 

Arthur B. Laffer, var kominn í höfuð-

stað lands síns til að skýra fyrir nokkrum 

áhrifamönnum Hvíta hússins, að skatttekj-

ur ríkisins þyrftu ekki alltaf að lækka, þótt 

skattheimta væri minnkuð.1 Hann dró 

upp boga, sem sést á mynd 1. Sá liggur á 

skattheimtuásnum og á að sýna skatttekj-

ur.2 Tekjur eru engar, þegar skattheimta 

er engin, og líka engar, þegar hún nær 

100%, því að enginn gerir neitt, þegar allt 

er hirt jafnóðum. Skatttekjur aukast, fyrst 

eftir að skattheimta er aukin, uns náð er 

einhverju marki. Eftir það minnkar hún. 

 Þetta merkir, að hægra megin á boganum 

eða ?öfugum megin? lækka skatttekjur, eft-

ir því sem skattheimta eykst, en í því felst 

líka, að skatttekjur hækka, eftir því sem 

skattheimta minnkar. Þess má geta, að bog-

inn er svipaður í laginu og sá, sem fiskihag-

fræðingar nota til að sýna samband sóknar 

í fiskistofn og afla úr honum.3 Aflinn er 

enginn, þegar ekkert er tekið, og hann er 

líka enginn, þegar allt er tekið, því að þá 

endurnýjar stofninn sig ekki og hverfur. 

Aflinn eykst með aukinni sókn, uns náð 

er einhverju marki, en eftir það minnkar 

hann. Eðlilegt er, að bogarnir séu eins í lag-

inu, því að hugsunin að baki þeim báðum 

er hin sama: ?Afli? skattheimtumannanna 

 eykst í upphafi með aukinni ?sókn?, en 

síðan kemur að því, að hann minnkar, því 

að skattgreiðendur bregðast við því, sem 

þeir telja óhóflega skattheimtu, með því 

að minnka við sig launaða (og skattlagða) 

 vinnu, skjóta tekjum undan skatti og svo 

framvegis. Í baráttunni fyrir forsetakjör í 

Bandaríkjunum 1980 tók Ronald Reagan 

undir hugmynd Laffers. Hann hélt því 

fram, að skattalækkanir eins og þær, sem 

hann ætlaði að beita sér fyrir, myndu ekki 

 minnka skatttekjur, enda væru Bandaríkja-

menn staddir ?öfugum megin? á Laffer-

boganum. Með skattalækkunum myndi 

atvinnulíf eflast og menn leggja harðar 

að sér, en það hefði í för með sér auknar 

skatttekjur. Fyrirhugaðar skattalækkanir 

 greiddu þannig fyrir sig 

sjálfar. Þetta þótti and-

stæðingum Reagans innan 

og utan Lýðveldisflokks-

ins hin mesta firra og töl-

uðu um ?vúdúhagfræði?. 

Reagan réðst hins vegar 

ótrauður í skattalækkanir 

í forsetatíð sinni. Oft er á 

það bent, að hann skildi 

eftir sig verulegan fjárlaga-

halla. Stuðningsmenn 

Laffers svara, að Reagan 

hafi vissulega stóraukið 

útgjöld til varnarmála, en 

með því hafi hann unnið 

 kalda stríðið, svo að það hafi verið þess 

 virði, og auk þess hafi skattalækkanirnar 

skilað sér síðar í auknum skatttekjum. 

 Hrakspár um þensluáhrif þeirra hafi ekki 

heldur ræst.

Eins og Arthur Laffer er fyrstur til að 

viðurkenna, fann hann ekki upp Laffer-

bogann.4 Serkneskur hugsuður, Ibn Khald-

un, skrifaði á 14. öld: ?Menn ættu að vita, 

að í upphafi valdaskeiðs nýrrar ættar skilar 

skattheimta miklum skatttekjum af létt-

um álögum. Í lok valdaskeiðs ættarinnar 

skilar skattheimta lágum skatttekjum af 

þungum álögum.?5 Skoski heimspeking-

urinn Adam Smith sagði í Auð­legð­ þjóð­­

anna 1776: ?Með því að minnka neyslu 

skattlagðrar vöru og stundum með því að 

 hvetja til smygls skilar mikil skattheimta 

oft minni tekjum en fengist gæti með hóf-

legri sköttum.?6 Enski hagfræðingurinn 

John Maynard Keynes, sem margir ríkisaf-

skiptasinnar tuttugustu aldar hafa gert að 

höfuðspámanni, sagði:7

Sú röksemd ætti ekki að þykja skrýt-

in, að skattheimta geti verið svo mikil, að 

hún nái ekki tilgangi sínum, og að skatta-

lækkun sé líklegri, ef gert er ráð fyrir nægi-

legum tíma fyrir hana til að bera ávöxt, en 

skattahækkun til að koma í veg fyrir halla 

á ríkissjóði. Þeir, sem halda nú fram önd-

verðri skoðun, minna á framleiðandann, 

sem selur vöru sína með tapi og ákveður 

að hækka verð hennar. Þegar salan minnk-

ar, svo að tapið eykst, grípur hann til bók-

haldaraspeki og ákveður að hækka verðið 

enn frekar, og þegar jafnvægi hefur náðst 

með því, að ekkert er framleitt og ekkert 

selt, fullyrðir hann hinn keikasti, að það 

 hefði verið fífldirfska að lækka verðið, þeg-

ar tapið eykst.

Hér á Íslandi sagði Jón Þorláksson á 

Alþingi 1925: ?Það er almenn regla, við-

urkennd af sérfræðingum í skattamálum 

í meira en 100 ár, að takmörk eru fyrir 

því, hve mikið má hækka einstaka skatta; 

þegar komið er að þessu takmarki, leiðir 

frekari hækkun ekki til aukningar á skatt-

tekjum, heldur til lækkunar á þeim.? Jón 

 bætti við á Alþingi 1926, að allir sérfræð-

ingar í skattamálum væru sammála um, 

?að það væri betra að láta peningana vera 

 kyrra í vösum og vörslum gjaldenda held-

ur en að láta þá safnast í sjóði í eign ríkis-

ins, af því að þeir beri meiri ávöxt hjá ein-

staklingunum heldur en ef þeir eru teknir 

í opinberan sjóð?.8 Skýrar verður hugsun 

Laffers vart orðuð, hálfri öld áður en hann 

dró upp boga sinn á munnþurrku.

Hér varðar mestu að gera greinarmun á 

skattheimtu (e. tax rate), til dæmis hversu 

hátt hlutfall menn greiða í tekjuskatt, og 

skatttekjum (e. tax revenue), til dæmis 

 hversu mikið ríkissjóður fær í tekjuskatt, 

þegar upp er staðið. Sambandið milli 

skattheimtu og skatttekna er ekki línulegt 

(bein lína upp á við, með öðrum orðum 

því meiri skatttekjur sem skattheimta er 

 meiri), heldur beygir línan fyrr eða síður 

niður: Að því marki kemur, að aukin skatt-

heimta minnkar skatttekjur. Ein rök fyrir 

 þessu eru augljós: Menn leggja harðar að 

sér og framleiða meira, ef þeir halda 80% 

af tekjum sínum eftir, en ef þeir halda 

40% eftir. Framlag Laffers var að leiða 

rök að því, að Bandaríkjamenn og aðrar 

vestrænar þjóðir hefðu náð marki mestu 

mögulegu skatttekna og jafnvel gengið 

 lengra, svo að skattalækkanir minnkuðu 

ekki nauðsynlega skatttekjur. Auðvitað 

Þurfa stó­rfel­l­dar skattal­ækkanir 

ekki að­ skerð­a tekjur ríkissjó­ð­s?

Laffer-boginn - Fyrri grein:

Skattheimta í %

Skatttekjur í kr.

Skatttekjur í kr.

Mynd ­1: ­Laffer­boginn

f­ram­hald­ á bls­. 4

S

ka

tt

he

im

ta

 í 

%

S

ka

tt

te

kj

ur

 í 

kr

.

S

ka

tt

te

kj

ur

 í 

kr

.

					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4