17. júní

						Halldór Kiljan Laxness:

Ungmennafélögin og frelsisbaráttan.

Mitt í önnum dagsins spyr ritstjórn ,,17. júní" hvort ég vilji láta

uppi álit mitt um Ungmennafélögin, fortíð þeirra og framtíðarhlut-

verk. Mér er ánægja að gera það.

Eg lít svo á, að Ungmennafélögin hafi átt mjög sterkan þátt í þjóð-

arvakningunni, sem réði úrslitunum í þeirri baráttu almennings á íslandi

gegn framandi valdi, sem lauk 1918. Ungmennafélögin áttu sinn ómetan-

lega þátt í að vekja almenning til endurmats á innlendum verðmætum

og íslenzku þjóðerni. Ungmennafélögin vöktu æskuna í öllum héröðum

landsins til framsóknar, til vaxandi kröfuhörku á menningarlegum svið-

um, og um leið og þau kenndu æskumönnum að meta sitt eigið einstak-

lingseðli og leggja rækt við það, kölluðu þau einstaklingana fram úr fá-

sinninu og hófu skilning þeirra til aukins þroska á sviði félagsmálanna.

Þau hófu sveitaæskuna til skilnings á því, að það er ekki íslenzkum al-

menningi sæmandi að hlíta nokkru valdi öðru en sínu eigin. Þau hófu æsk-

una til þeirrar vitundar, að valdið yfir íslandi tilheyrir almenningi á Is-

landi, og hamingja hans er falin í því, að kunna að beita þessu valdi sér í

hag. Viðhorf ungmennafélaganna frá upphafi var það, að það vald, sem

væri ekki sprottið upp úr frjálsum samtökum upplýstrar alþýðu, mennt-

aðrar þjóðar í eigin landi, það væri framandi vald, og um leið fjandsam-

legt vald. Ungmennafélögin skildu, að íslendingar eru of fáir til þess að

hafa efni á að ala sljóan múg, sem í þrotlausri heimskii lætur sér gott

þykja að þræla æfilangt eins og nokkurskonar blindaðir fangar framandi

valds, hvort heldur þetta vald er sérréttindaþjóð eða sérréttindastétt. Þau