17. júní

						25

rök að því, að fyrir menningarþjóðir með fjölþættum félags- og atvinnu-

háttum eru skólarnir óhjákvæmilegir hyrningarsteinar viðhalds og

framfara. Hann b.enti á, að í hendur þyrfti að haldast skólar fyrir al-

menning, svo sem barnaskólar og bændaskólar, skólar fyrir ýmiskonar

sérfræði, svo sem iðjugreinar og verzlun, og loks hinar æðstu mennta-

stofnanir, þar sem vísindin skipuðu öndvegi. Þá lagði hann enn áherzlu

á, að stjórn skólamálanna og eftirlit með skólastarfinu ætti að vera

áhrifamikið, liðugt í vöfum, og auðvitað með aðsetur í landinu sjálfu.

Jón nefnir táknandi dæmi um skrifstofustjórn íslenzkra skólamála í

höndum Dana: „Um haustið 1839 kom bréf skólastjórnarráðsins til ís-

lands um að gefa skyldi út skírslur um ástand skólanna. Um vorið 1840

kom bréf um það, í hvaða broti skírslurnar ætti að vera, en þá vantaði

nú á Islandi nýtt boðorð um það, hvort skírslan ætti að vera á íslenzku

eða dönsku, og fyrir því það var ekki fengið, gat ekki komið nein skírsla

það ár (1839—1840). 29. júní 1840 skrifar Lector til skólastjórnar-

ráðinu, að spyrja um á hvaða máli skírslan ætti að vera, og 15. maí

1841 kom svar aptur, að skírslan ætti að vera á islenzku"1).

Síðan á dögum Jóns Sigurðssonar hafa miklar og margvíslegar

framfarir orðið í skólamálum vorum: Innlendur háskóli, endurbættur

menntaskólinn í Reykjavík og annar reistur á Akureyri, gagnfræðaskól-

ar, héraðsskólar, bændaskólar, kennaraskóli, kvennaskólar og margs-

konar sérfræðiskólar, og loks fjöldi barnaskóla víðsvegar um landið.

Það er ekkert efamál, að Jón Sigurðsson myndi hafa glaðzt innilega

yfir því, að sjá öll þessi menningartæki blómgast í landinu. Hitt er

annað mál, hvort hann hefði talið uppeldis- og skólamálum vorum

komið í æskilegt horf. Ummæli Jóns í nefndri ritgerð, gefa hér um á-

kveðnar bendingar:

,,. . . en það er þó nauðsynlegt, að vér gjörum oss fulla og skíra

grein fyrir, hversu á stendur skólum yfirhöfuð, hverr tilgangur þeirra

sé, um leið og vér höfum hliðsjón af ætlunarverkum skóla í öðrum

löndum, því einungis með því að bera lögun skólans saman við það,

sem hún œtti að vera, og bað sem aðrir ná á vorri öld, getum vér séð

hversu hagur hans er, og hverja stefnu vér eigum að taka í umbótinni,

en ekki sézt það glöggliga á því, einungis að bera ástand hans nú sam-

an við það sem það hef ir verið"2).

Þegar litið er á málið frá þessu háleita sjónarmiði Jóns Sigurðs-

sonar, sjáum vér strax, að þrátt fyrir miklar framfarir undanfarinna

ára fer því mjög fjarri, að við svo búið megi standa stundinni lengur.

])  Ný félagsrit II. árg. bls. 150.

^)   Op. cit. bls. 69—70.