Útvarpsblaðið

						ÚR BÓKAHILL UNNI:

Leikritasafn

Menningarsjóðs

Leikrit er sú tegund skáldskapar, sem al-

menningur hér á landi virðist varla læs á, enn

sem komið er, samanborið við það, hversu

fluglæs hann er annars á allt, sem á blöð er

skráð, og hefur lengi verið það. Er þetta þó

einkennilegra fyrir þá sök, að sá skáldskap-

ur er yfirleitt mjög aðgengilegur og auðles-

inn.

Þessu mun fyrst og fremst valda sá mis-

skilningur, sem virðist furðu algengur, að

leikrit séu aðeins til þess gerð, að þau séu

flutt á leiksviði, og geti því ekki aðrir en

þeir, sem á áhorfendabekkjum sitja, notið

þeirra til fulls.

En fjarri fer því að svo sé. Leikrit eru

fyrst og fremst saga, skráð í samtalsformi.

í samtölunum er listræns gildis leikritsins

fyrst og fremst að leita, boðskaps þess og

kjarna. Leikritsformið varnar höfundinum

að koma á framfæri nokkrum persónulýs-

ingum á annan hátt en þann, að láta tilsvör

viðkomenda og aðrar beinar setningar, er

hann leggur þeim í munn, túlka skapgerð

þeirra og lýsa geðshræringum þeirra, við-

horfum og viðbrögðum, þegar undanskildar

eru fáorðar leiðbeiningar til leikenda, er með

hlutverk fara, og sem koma lesandanum

engu síður að notum en leikendunum. Leik-

ritahöfundurinn verður því að leggja enn

ríkari áherzlu á blæbrigði í orðavali og hnit-

miða setningamyndun, heldur en skáld-

sagnahöfundurinn, sem jafnan ræður yfir

víðu svæði til skýringa og hugleiðinga, utan

gæsalappanna. í leikritunum er söguþráð-

urinn rakinn eingöngu í samtölunum, þar

býr sjálf sagan, aðdragandi átakanna, ris

þeirra og lausn. Ef þessu væri ekki þann

veg farið, mundu fæstir geta hlustað á leik-

flutning í útvarpi, sér til ánægju.

Satt er það að vísu, að sviðtjöld og ljós

og ýmislegt fleira, sem leiksviðið hefur að

bjóða, ljá sjónleiknum líf og svip, og að leik-

endurnir fá persónum hans rödd, líkama og

persónuleg sérkenni. En það getur þó því

aðeins orðið, að hvorttveggja samsvari því

leiksviði, er áhorfandinn hefur valið leikn-

um í leikhúsi ímyndunar sinnar, og leikend-

urnir samræmist þeim hugmyndum, er hann

hefur gert sér af persónum sjónleiksins, að

svo miklu leyti, að hann kannizt við hvort-

tveggja og viðurkenni það. Án viðurkenn-

ingar og svörunar áhorfandans, eru svið-

tjöldin aðeins málaður strigi og leikandinn

miður slyng hermikráka. Sviðtjöld og leik-

endur eru ekki til þess, að áhorfandinn njóti

sjónleiksins fyrir umhverfi og flutning, held-

ur til þess að sjónleikurinn njóti sín á hug-

arsviði áhorfandans. Þar verða persónur

leiksins að heyja baráttu sína, þar verða

átökin að gerast og lausnin að finnast. Sjái

áhorfandinn og heyri það eitt, sem á leiksvið-

inu gerist, drepur leiksviðið og leikendurn-

ir sjónleikinn í hugarkynnum hans. Það er

einmitt þetta, sem gerir, að bæði höfundar

og leikstjórar hafa gert þá tilraun að láta

leiksviðslýsingu þular koma í stað tjalda, eða

að gera sviðtjöldin svo einföld og fábrotin,

að þau verði ímyndunarafli áhorfandans að-

eins óbeinn stuðningur, en ekki staðreynd,

sem hann verður annaðhvort að samþykkja

eða hafna.

Meginatriði málsins er nefnilega það, að

hver og einn ræður persónulega yfir því leik-

sviði og leikendum, sem ekkert leikhússvið

og engir leikendur þola samanburð við, þar

sem er hugsun hans og ímyndunarafl. Og

fyrir þá sök, getur áhorfandinn ef til vill

notið sjónleiksins mun betur, ef hann les,

ÚTVARPSBLAÐIÐ

13