ÍSLAND Hvað erimi við að gera? Hvað ættura við að gera? ÞAÐ er nú lýðum ljóst, að við ís- lendingar höfum íarið fremur fá- víslega að ráði okkar í meðferð hins margumtalaða — og af sumum hátt- lofaða stríðsgróða. Milljónagróði einstaklinga og tugmillj jónagróði rík- issjóðs undanfarin þrjú ár, getur horfið í vindinn fyrr en varir, án þess að skilja eftir varanleg spor til um- bóta að verulegu marki. Hinsvegar heíur stríðsgróðinn margar illar íylgjur, — og er enn ekki séð hvern- ig þær verða kveðnar niður, þrátt íyrir góðan vilja ýmissa manna. En það þýðir ekki lengur að tala um það hvernig við höfum hagað okkur i styrjaldarrótinu, nema þeirri játningu fylgi einbeittur vilji um það, að nú skulum við snúa við; bæta ráð okkar; læra af undanfarinni reynzlu. Tií þessa er enn tími — ef við vilj- um. En það gildir að byrja strax og í fullri alvöru. Það er alveg víst að engar smáskammtalækningar eða vetlingatök geta unnið bug á þeim meinsemdum og óheilbrigði, sem styrj aidarástandið sumpart hafur skapað en í annan stað magnað í þjóðlífi ís- lendinga Vafalaust hefur engin þjóð í víðri veröld hagað sér eins og við íslend- ingar styrjaldarárín. Við höfðum bú- ist við því, að verða utanveltu við styrjöldina, en strax í maí 1940 var það opinbert, að það var tálvon ein, eins og nærri mátti geta, þegar huga var beint að ægileik þessarar heims- styrjaldar. En þrátt fyrir hernám og hervernd létum við enn eins og eng- in ægileg styrjöld væri til í heimin- um, og við gætum „létt okkur upp" og leikið okkur þeim mun meira en áður, sem vaxandi seðlavelta og pen- ingaflóð frá setuliðinu fyllti vasa margia manna — og sumra með aer- ið léttu móti. Það þykir eflaust hart að scgja það, að i allri þecjari allsherjarlétt- úð í dansinum Knngum gudkálfinn — hinn svikula og oft ímyndaða striðsgróða — hafi giaunairinn verið mestur hjá Aiþingi og rkisstjorn og engu líkara en hann. hafi steinblind- að hvorttveggja á oáðum autuin. ANDVARALEYSIÐ hefur verið c- takmarkað hjá þingi og stjórn. Þess hefur ekki einungis verið gætt að nota hið takmarkaða skipsrúm, sem við eigum yfir sð ráða, til þess eins að flytja til landsins þær vör- ur, sem engan veginn verður hj-i komizt, heldur hefur verið flutt til landsins meira af alóþöriu, rándýru skrani en nokkru sinni fyrr. Það þurfti líka að stofna til skipuiagðrar samkeppni við íslenzk iðjufyrirtæki, eins og nú væri sérstaklega nauðsyn- legt að gefa þeim á baukinn. Hvern- ig var það líka hugsanlegt að hinir nýríku íslendingar gætu látið sér lynda innlenda dúka, innlendan fatnað, innlendar sápur og aðrar hreinlætisvörur. Óhófið hefur ekki sizt komið fram í klæðaburði kven- fólksins, svo sem fokdýrum kjólum, höttum og pelsum, Eða þá sokkarnir, hvaða fínn mað- ur útlendur eða innlendur mundi líta á kvenmannsfót, sem ekki væri færð ur í dýrindis silkisokk. Það varð að flytja inn milljónir para af silkisokk- um, því auðvitað þurfti búnaðurinn allur að vera í samræmi, pelsarnir og loðskinnin, gull- og silfurmunirnir, demantarnir og djásnin. Það hefði verið dálítið broslegt að sjá íslenzk- an ullarsokk gægjast undan öllu því skarti.! CKKI veit ég hvað það kostar, •—> stássmey eða tízkufrú að „tolla í tízkunni" hér í höfuðstaðnum. En ég hef heyrt nefndar ótrúlegar upphæð- ir og séð þær sundurliðaðar. Það tekur í þegar einn pels kostar 6000 krónur eða kannske meira. Kona, sem gengur í slíkri flík yzt fata, fer ekki í kjólræksni innanundir. Ætli hún þætti ekki kalda reí á, «f hún kæmizt af með 4 kjóla árlega á 300 krónur hvem, eða samtals 1200 krón- ur? Hvað kostar fegrun og snyrting á hárgreiðslustofum? Hvað eyðist auk þess í púður, krem, lakk og ilm- vötn? Hvað kosta undirföt og nátt- kjólar — skófatnaður, — götuskór og „selskabs"-skór, skiðaútbúnaður, loðskinn, armbönd og úr, hálsfestar og eyrnahringir, handtöskur og vezki, konfekt ofi tyggigúmí, bílferð- ir, bíó og aðrar skemmtanir, sígarett- ur og vín? Hvað kostar allt þetta? Eg ætla ekki að neína tölur. En hvort sem menn vilja heyra það eða ekki, þá get ég fasrt sönnur á að „út- gerð" einnar tízkukonu, giftrar eða ógiftrar, kostaði síðastliðið ár, álíka mikið og nýr 20 smálesta vélbátur fyrir stríð, eða vildisjörð í sveit. Og þessi dæmi gerast í stríðum straum- um meðan hörmungar ófriðarins þjaka svo ýmsar þjóðir í nágrenn- inu, að fólk deyr unnvörpum, af því það vantar föt ofi'mat. , Aþetta að halda áfram? Hvað ættum við að gera? Er þetta valinn tími til þess að all- mikill hluti þjóðarinnar, karlar og konur, geti hagað sér eins og brjálað- ir aumingjar, og hafandi þó fullt vit. Getur sjórn ofi þing látið þetta lengur afskiptalaust? Hvernig væri að byrja hina raun- verulega baráttu fyrir því að kom- ast öðruvísi en sora hofróðaeðakram- ar aumingi út úr verðbólguflóðinu með því að fá fólleið til að leggja nið- ur nokkuð af óhófslifnaðinum, annað hvort með frjálsum samtökum eða lögboðnum. Ekki þyrfti það að þykja ófínt vegna þess, að þetta væri bara íslenzkt humbug. Öðru nær. Þetta heíur verið reynt og talið sjálfsagt víða erlendis, m. a. í Bandaríkjunum, hann ómegðin, því pilturinn hefur óhófslifnaðurinn verið syo hart dæmdur af almenningsálitinu, að enginn hefur diritet að sýna sig á götu, sem sýnishoyn örvita eyðslu og íburðar. Þvert á ^sítí ganga milljón- erarnir oft á und*» almenningi í ein- földum, ódýrum en hreinum klæðn- aði innra og ytra. Þjóðin veit að stríðið er enginn leikur og það er að eyðileggja sjálfan sig ef þá er slept taumhaldi af óhéfi og dýrslegum nautnum. Klíkur í kaupstað og ríkl Ég var nýlega að blaða í góml- um plöggura og rákst þar meðaj aroiars á bréf frá kunningja mín- um einum, sem búse-ttur er í kaupstað úti á landi, Bréfritar- injri var ekki flokksmaður mirm — og er kannske ekki enn. En tilefni þess, að hann skrifaði mér: var það, að ég hafði skrifað afmælisgrein um pólitiskan and- stæðing, sameiginlegan góðkunn- ingja okkar beggja. Bréf þetta er skrifað 6. júlí 1940. Tek ég mér nú bessaleyfi til að birta það, þótt til annars væri ætlast af bréfritairanum. Er það tekið hér upp orðrétt, að öðru en þvi að mannanöfnum er.breytt: „Ég þakka þér fyrir grein þína um Pétur Hallgrímsson. Ekki er þakklæti mitt ein- göngu sprottið af því, að Pétur er kimningi mirm og hefur lengi í undanförnum línum hefi ég eink- um vikið að kvenfólkhr og eyðslu- semi þess. En því fer f^rri, að það sé sekari í þessum efnum en fjöldi karlmanna, sem lifa engu minna eyðslulífi en kvenfólkið. Sem dæmi þess vil ég birta hér sögu af ungum manni, sem nýlega gerðíst heildsali, og græddi drjúgum eins og margir aðrir í þessari stétt. — Kunnugir telja að hann hafi haft um 50 þúsund króna tekjur síðastl. ár. Ekki þyngir hann ómegin, því pilturinn hafur ekki fyrir neinum að sjá. Eyðslusemi hans er heldur ekki talin nema í meðallagi. Þó var þannig ástatt fyrir þessum unga manni nú skömmu eftir áramótin, að hann hafði eytt öllum árstekjunum, án þess að hafa lokið skattgreiðslum sínum, og því síður að pilturinn hafi greitt -viðreisnar skatt. Þessu lík dæmi munu mörg í Reykjavík, ef vel er að gáð. Og þvílíkt eyðslubrjálæði þarf að kveða niður. Spillingin sem af því leiðir er enn geigvænlegri en verðbólgan og henn- ar rylgifiskur. ba. verið, heldur finn ég það og sé á grein þinni að þú metur menn ekki eingöngu eftir stundarpóli- tík, þ. a. s. eftir því sem er póli- tísk játning þessa eða hina stund- ina, Lífsskoðun min og margvísleg kynning ai' mönnum í ollum stétt- uin hefur valdið því, að ég hef aldrei getað orðið blindur í þeim sokum. Enda finnst mér nöfnin — hin pólitísku — vera offlekk- ótt, og eiga meira heima hjá ör- fáum einstaklingum, en heilum flokkum af þeim. Og ofmargt af slíku vera meira og minna klíku- kennt, eins og ég býst við að sé viðar í smáurahverfum. Hér hafa verið taldir 3 eða4 flokkar í bæ þessum. En oft hefur mér fund- ist sem þeir væru meira að þrátta um ,,Keisairans skegg" en hags- muni bæjarfélagsina. Sem dæmi skal ég nefna. Ég var ásamfc Guðmundi Jakobssyni nokkuð mörg ár endiurskoðandi bæjarins. Guðmundur hafði verið það nokk- ur ár með hmum og þessum, Fyrsta árið sem við endurskoð- uðum saman sagði Guðmundur mér að hann hefði aldrei fengið meðstarfsmann sinn til að gera neinar athugasemdir við reikn- ingana, nema tölulegar (þ. e, engar ,,krítískar athugasemdir"). iÉg var til með að gera þær með honum, er við afhentum reikn- ingana, og gerðum við þær. Mjög hógværar. Við sýndum t. d. fram á að skuldir væru einlægt að aukast, sömuleiðis þurfamanna- framfærsla, húseignir bæjarins væru alls ekki þeas virði, sem þær væru færðar á, o. s. frv. Þetta kemur nú fyrir . bæjar- stjórnarfund og var Guðmundur málshefjandi, því hann var eldri í starfinu, En hvað svo? Bæjarstjórnin stekkur upp á nef sér og úr þessu urðu talsverðar skærur og Ární lónsson: Skáldið á Sandi og ekkjan við ána Fyrir nokkrum dögum fékk ég bréf frá góðum, gömlum vini, Guðmundi skáldi Friö- jónssyni á Sandi. Bréfið er skrifað á sjúkrahúsinu á Húsavík 20. marz. Guðmund- ur víkur lítið eitt að heilsu- fari sínu og má einkum ráða af erindi einu, sem bréfihu fylgdi, að líðan hans hefur — að minnsta kosti' með köflurn — ekki verið góð. Eg hefði gjarnan viljað láta ykkur heyra þetta erindi, en sam- kvæmt ósk höfundarins last ég það ógert, Guðmundur á Sandi er nú kominn á áttræðisaldur, 72x/2 árs. Hann á aö baki sér ein- hvern merkilegasta starfsdag allra samtíðarmanna sinna hérlendra. Hann barðist lengi hinni erfiðu baráttu einyrkj- ans og kom upp stórum og mannvænlegum barnahóp. Þó bóndinn á Sandi hefði ekki Mka verið skáldið á Sandi. hefði hann samt verið í af- reksmanna tölu. En ofan á búsýsluna hefur Guömundur í hjáverkum sín- um gerst einhver athafnasam- astur rithöfundur landsins að fornu og nýju. Hann hefur ort kvæði, sem lifa munu í úr- vali íslenzkrar ljóðagerðar. Hann hefur flutt erindi víðs- vegar um landið. Hann hefur samiö skáldsögur. Hann hefur ritað hundruð greina í blöð og tímarit. i þessu fjölbreytta rithöfundastarfi kennir margra grasa og auðvitað ekki allra jafn góðra. En hvað sem dómum líður úm einstök verk Guðmundar, þá er eitt sem ekki verður um deilt. Hann er „hverjum manni kenndur" um leið og hann lætur til sín heyra, hvort heldur sem er í bundnu máli eða óbundnu. Málfar hans er slíkt, orðaval og setningaskipun, að það væri ekki til neins fyrir hann að reyna að sv«rja fyrir neinn sinn króga. Ættarmótið segir svo til sín. Þegar litið er á allt það, sem eftir Guðmund liggur: mætti ætla að hann væri tek- inn mjög að þreytast. En þó að sjónin sé mjög biluö og heilsan tæp, tselur hann það ekki eftir sér að skrifa löng og skemmtileg kunningjabréf, liggjandi á sjúkrahúsi. Ef ég þekki manninn rétt, hefur hann skrifaö mörgum fleirum en mér. En í bréfinu sem ég gat um, lætur hann talsvert fjúka í hendingum. Og þó segir hann í lok bréfsins: „Eg má nú eigi leggja meira á vesling minn að sinni. Eg fékk nýlega lungnapípnabólgu ofan á aðra wsalmennsku og er reyndar milli tveggjai elda staddur — ligg í ösku og geng á glóðum — með kveinstafi í kverkum". En þrátt fyrir þetta, hefur hann lesið og hlustað og ort. Valdimar Björwsson hafði fyr- ir skömmu talað í útvarpið er bréfiö var skrifað. Um það yrkir Guómundur erindi er nj&fnist: „Valdimar vestmaðf- ur í útvarpi", og er á þessa leið: „Valdimar tengdur veldi Vestmanna tá ar hið oezta. Gestur sá fieygs ghtMa . gefur frónskum sefa. Öldur aflans er skvaldra, óhvikull hertogi stikar, Heill þér harla snjalli hróðmögur tveggja þjóða". Ekki hefur Arfur íslendinga heldur farið fram hjá hon- um. „Nordals arfur sómir sér. Saga er honum fegin. Er á gullvog umsögn hver afar nákvæmt vegin. Enda þótt við elli og hel eigi fái ég spornað: „Heiðinn dómur" hefur vel hamsi mínum ornað. Hann svipast um eins og fyrr og leggur hlustir við. Og þó segir hann: „Öldungs förlast lið og legg lífsms eld að kynda. Þeir, sem kljást viö odd og egg eiga um sárt að binda". Fyrsta kvæðabók Guömund- ar á Sandi: ,,I heimahögum", kom út fyrir rúmum 40 árum. Eitt fegursta kvæði í þeirri bók er um „ekkjuna við ána". Þar segir meðal annars: „Og meðan inni í sveitirmi bústööum var býtt og býlin sneydd og aukin, af kappi um völdin strítt, hún undi sér við heiðina og elfarstrauminn bláa, en annarsvegar hraunið — í kofanum sínum lága. Hún elskaði ekki landið en aðeins þennan blett af ánni nókkra faðma og hraunið svart og grett . Er grannarnir sig fluttu á hnöttinn hinum megin hún hristi bara kollinn og starði fram á veginn". Eg hef heyrt því haldið fram, að lítið færi fyrir ætt- jarðarást þess, sem „elskaði ekki landið, en aðeins þenn- an blett". En ætli ættjörð- inni væri ekki borgitf ef hver maður elskaöi „þennan blett" eins og „ekkjan við ána". í rauninni er óþárft að halda skildi fyrir ekkjunni, því Guð- mundur svarar sjálfur öllum ásökunum í hennar garð um skort á ættjarðarást, í síðara hluta erindisins. Á þessum árum var flótti úr landi vestur um haf. Guð- mundur leit þann flótta sömu augum og Brandur bóndi á Bjargi í sögunni „Heiðaharmur" eftir Gunnar Gunnarsson. Því brýnir hann líka vin sinn sem ætlaði að „flýja út í heiminn, yfirgefa litla bæinn". Hann er þungur á brúnina þegar hann spyr: „Ætlarðu að farga ánum þínum, afbragðshesti, tryggum viní, þínugoða kúakyni,
Beinir tenglar