Saga

						ÍSLENSK SÖGUENDURSKOÐUN                                  67

nokkru pólitísku hlutverki sínu. Hér er ekki um óvænta þróun að

ræða, þar sem eitt markmið sögusýningarinnar árið 1944 haíði

einmitt verið að reyna að blása lífi í kulnandi glæður þjóðernishyggj-

unnar meðal hinna yngri, og þá ekki síst hjá „æskulýð bæjanna,

einkum Reykjavíkur", svo ég vitni aftur í fyrrnefnda grein Einars

Olgeirssonar:

Sú kynslóð, er nú vex upp, hafði sjálf enga reynslu og lítil

kynni af sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Það lá því við sjálft, að

í þessari kynslóð rofnaði hinn rauði þráður frelsisbaráttu vor

Islendinga, ef eigi væri allt gert, sem auðið var, til þess að

styrkja hann, halda arfsögn baráttunnar vakandi, gera strit

og stríð farinna kynslóða fyrir frelsinu að snörum þætti í lífi

og vitund uppvaxandi kynslóðar.9

Endurskoðun sögunnar virðist því bera vott um brostnar vonir;

„hinn rauði þráður frelsisbaráttunnar" hefur rofnað í þeim kynslóð-

um sem upplifðu ekki deilurnar við Dani og „strit farinna kynslóða

tyrir frelsinu" myndar ekki snaran þátt í Iífi okkar. Við höfum því

enga þörf Iengur fyrir að líta á samfélag fortíðarinnar sem einhuga,

og það er engin goðgá að halda því fram að stundum hafi íslending-

ar verið íslendingum verstir. En um leið hefur endurskoðunin blásið

nýju Iífi í íslenskar sögurannsóknir, vegna þess að lifandi saga get-

ur aldrei byggst á „lotningarfullu stagli." Með þessu er ég ekki að

segja að hin nýju viðhorf séu alltaf réttari en hin gömlu, enda er

slíkur mælikvarði einfaldlega ónothæfur þegar við komum að túlk-

unarvandamálum sögunnar.

Sagan hefur ávallt verið mikilvægur þáttur í skilgreiningu ís-

lenskrar þjóðar og í ákvörðun á réttindum hennar og landamærum.

Pólitískar kröfur voru réttlættar með tilvísun í fortíðina, og olli það

Pví að sagnfræðingar og sagnfræðirannsóknir léku stórt hlutverk í

baráttunni fyrir þjóðfrelsi. Afleiðing þessa var sú, að sagnfræðin varð

Pjónn stjórnmálanna; hún staðfesti mikilvægi myndunar þjóðríkis-

jns, en lét sjaldan í ljós efasemdir um þessa þróun. Nú, þegar staða

Pjóðríkja og þjóðernis virðist stefna inn á nýjar brautir, er nauðsyn-

egt fyrir okkur að endurmeta söguna, og þá verður það að gerast á

orsendum nútímans en ekki fortíðarinnar. Eða, svo ég umorði heiti

grcinar Francois Furets sem lagt var út af í upphafi þessa erindis: la

utte pour l'indépendence islandaise est terminée - baráttunni fyrir sjálf-

stæði íslands er lokið.

Einar Olgeirsson, „Sögusýningin", 386.